رەنگە تا رادەیەك دووپاتە بێت، بەڵام “رووداوە كوتووپڕەكان” ئەوەندە لە چیرۆكەكانی ئێوەدا گرینگن كە ناكرێ بۆ جاری چەندەم دەربارەیان پرسیار نەكرێ، چونكە هەموو جارێ وەڵامێكی جیاوازتان هەیە بۆ ئەم پرسیارە، بۆچی ئەوەندە رووداوەكانتان كوتووپڕن؟
من لام وانیە هەڵكەوت گرینگترین شتی دونیا بێت، بەڵام بە هەر حاڵ بەشێكە لە جیهان و بوون. مەبەستم ئەوەیە دەزانین رووداوەكان لە رووی شانس و بەختەوە روو دەدەن و بەشێكن لەو شتەی من ناوم ناوە بونیادی بوون. ئێمە بۆ بڕیاردان، ئیرادە، ئاوات و توانایی هەڵبژاردنمان هەیە، بەڵام هەر چەن ماوە جارێك و هەڵبەت بە باوەڕی من زۆربەی كات، هەر ئەم شتانەن كە بەرنامەكانمان لێ تێك دەدەن، ئەمە هەر ئەو شتەیە من ناوم ناوە بەخت. خۆ غەیبمان پێ نییە، زۆر جاریش بەخت بە كەڵك و بە سوود دەبێت بۆمان، هەڵبەت هەندێ جار بە پێچەوانەوەیە و خراپە بۆمان.
بە رای ئێوە جیاوازییەك هەیە لە نێوان هەڵكەوت و بەختدا؟
بەڵێ، بەخت رووداوێكە ئەمە لە حاڵێكدایە هەڵكەوت دوو رووداوە كە هاوكات پێكەوە روو دەدەن. لام وایە ئەمە هەمان ئەو مانایە كە “كوتووپڕ” راست لە زمانی ئینگلیزییدا هەیەتی، دوو شت كە چاوەڕوان نیت لە یەك شوێندا و هاوكات بیانبینی، پێكەوە دەردەكەون.
“رووداوە كوتووپڕەكان” لە چیرۆكەكانتاندا بە فەراوانی دەبیندرێن، ناترسن خوێنەر بێزار بێت یان ئەوەیە چیرۆكەكانتان دوور لە باوەڕ بێنە بەرچاو؟
نە لام وا نییە، چون لام وایە خودی ژیانیش جێگای باوەڕ نییە. منیش هەوڵم ئەوەیە ئەم جیهانەكەم تا ئەو جێگەیەی بۆم دەكرێ راستەقینە بخەمە روو.
لە ژیانی تایبەتیتاندا چی؟ زۆر “رووداوی كوتووپڕ” روو دەدت؟
بەڵێ، كتێبێكی تەواویشم لە بارەیەوە نووسیوە بە ناوی (دەفتەری سوور” كە هەڵبەت نازانم خوێندووتانەتەەو یان نە، كتێبێكی بچووكە كە هەڵگری سەرجەم چیرۆكە راستەقینەو دوور لە باوەڕەكانە كە لە ژیانمدا روویانداوە.
“شار” لە زۆربەی چیرۆكەكانتاندا توخمێكی پڕ رەنگە، بە تایبەت نیۆیۆرك و هەڵبەت برۆكلین. بۆچی ئەوەندی گرینگی دەدەن بە نووسینی رۆمانەكانتان لە فەزایەكی شاریدا؟
بەڵێ، زۆربەی كتێبەكانم وەك وتتان باس لە شار دەكەن، بەڵام هەندێكیشیان لە نیۆیۆركدا روو نادەن، بۆ وێنە زۆربەی رووداوەكانی “ئاغای سەرەگێژە” لە ناوەندی رۆئاوای كانزاسدا روو دەدەن یان بۆ وێنە نیۆیۆرك تەنیا جارێ لە سەرجەم كتێبی “مۆسیقای بەخت”دا دەبیندرێ و تەنها یەك جار، نەك زیاتر، لە زۆربەیاندا نیۆیۆرك ئامادەیی هەیە بەڵام نەك لە هەموویاندا. دەربارەی نیۆیۆرك و برۆكلین دەنووسم چون جێگایەكە كە لێ دەژیم و باشتر لە هەر شوێنێكیتر دەیناسیم. لە وڵاتەكەمدام و چێژ وەردەگرم بەوەی كە لەوێ دەژیم. ئەم زیندوو بوونەو ئەم ئەكتیڤ بوونەم پێ خۆشە كە ژیانی مرۆڤەكانی گرتۆتەوە. دەبێ بێن و خۆتان لە نزیكەوە بیبینن. كە دەیبینن باوەڕ ناكەن چەن فرە چەشنی لێرەدا هەیە، هەموو جیهان دەبینن لە شەقامەكانی نیۆیۆركدا پیاسە دەكەن، بە راست دلڕفێنە.
هەڵبەت من زیاتر مەبەستم خودی چەمكی “شار” و بونیادی “شارییە” ، ئەوەی كە دەڵێم نووسەرێكی “شارین”.
بەڵێ، كتێبی ” وڵاتی دوایینەكان” راست لە بارەی شارە وەك ئۆرگانیسمێك. شارەكان مرۆڤەكان، شارستانیەتەكان و هیوا جیاوازەكان لە بەر دەگرن، بەڵام رەنگە شار بۆ بەشێكی زۆر لە مرۆڤەكان بێ جووڵە، بە لارێدابەر، ترسێنەر و بێ رۆح بێت. من پەرژاومەتە سەر هەرتك بەشی پۆزەتیڤ و نیگەتیڤی شار، شوێنێكی تەنگەبەر كە شوێنی دانیشتنی بە میلیۆن كەسە.
هەستێكی نەستالۆژێكتان بەرامبەر بە نیۆیۆرك هەیە؟
نە، بە راستە نە، من نیۆیۆرك بەم شێوە پێناسە دەكەم، شارێكە بۆ هەموو دانیشتوانی جیهان. چون ژمارەیەكی زۆر لە مرۆڤەكان دێن بۆ ئێرە و دەكرێ بڵێین بە گشتی نیۆیۆرك بەشێك نییە لە ویلایەتە یەكگرتووەكان، من هەست ئێرە بە تەواوی وەك وڵاتێكی بیانی وایە.
لە بیرمە لە وتووێژێكدا وتووتانە ئێوە نیۆیۆركین كەسێكی ئەمریكایی نین. دەكرێ زیاتر لەم بارەوە قسە بكەی؟
چون بە راست وەها هەستێكم هەیە. لە بیرمە جارێ گۆڤارێكی شیعر چەند ساڵا لەمەو پێش بڵاو بۆوە كە رووبەرێكی زۆر سەیر و جوانی هەبوو. لە سەر بەرگەكەی نووسرابوو:” ئەمریكا، لە بەرچاوم ون بە”(پۆل ئاستر بەرز پێ دەكەن) بە راست رووبەرگێكی سەیر و جوان بوو، هەروەها نیۆیۆرك تەنها باشییەكانی ئەمریكا دەخاتە روو. نیۆیۆرك شوێنێكە كە مرۆڤی جیاواز و فەراوان بە هەستێكی هەڵكردنەوە پێكەوە دەژین. لام وایە “هەڵكردن”(tolerant) باشترین وشەیە كە دەكرێ نیۆیۆركی پێ وەسف بكرێ. راستە لێرە زۆر كیشە هەیە، رەگەز پەرەستی هەیە، لێرە توندووتیژی و جینایەت هەیە، هەموو ئەو شتانەی لە شارە گەورەكان روو دەدا لێرەش روو دەدات، بەڵام كاتێ ئەوە دێننەوە بەرچاوی خۆتان كە چەندە مرۆڤ لێرە دەژین و چەندپێكەوە كێشەیان هەیە،، سەرتان سوور دەمێنێ كە دەبینن زۆربەیان دەتوانن پێكەوە و لە تەنیشت یەكدا بژین و پێكەوە هەڵبكەن. بەشێ لە شارەكانی جیهان هەن كە بۆ ساڵانێكی زۆر تراژیدیای دڵتەزێن تێیاندا رووی داوە، وەك بۆلفاست و سارایۆڤۆ، خەڵكەكانی یەكتریان لە ناو بردوە، لە حاڵێكدا نیۆیۆرك وا نییە.
كە وایە چ هەستێكتان هەبوو بەرامبەر بەو رووداوەی لە 11ی سێپتامبەردا رووی دا؟
وێران بوو، هەستم بە بەدبەختی دەكرد و نیگەران بووم. ئەو رووداوە بۆ خەڵكی نیۆیۆرك وەك تراژیدیایەكی خێزانی وابوو. زۆر بە ئەستەم دەكرێ وەسفی بكرێت، سیاسەت، تیرۆریسمی جیهانی و هەموو شتەكانی تر كەوتنە پلەی دووهەمی گرینگ بوونەوە، چون دەكرێ بڵێین هەموو ئەوانەی لە نیۆیۆرك دەژیان، یان لانیكەم ئەوانەی من دەمناسین، كەسێكی دەناسی كە كوژرابوو، من كەسێكم دەناسی كە كوژرابوو، یان ئەوەی كەسێكم دەناسی كە كەسێكیتری دەناسی كە كوژرابوو. تێدەگەی چی دەڵێم؟ بە میلیۆن مرۆڤ لێرە بە شێوەی راستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ خەساریان دیت. گریمان كەسێك تەلەفۆنتان بۆ دەكا و پێتان بڵێ ، ببوورن، بنەماڵەی ئێوە، دایكت، باوكتو سەرجەم براو خوشكەكانت لە رووداوێكدا ئەمڕۆ كوژراون، بۆ من راست بەم شێوە بوو.
لەو رووەوە كە 11ی سێپتامبەر كارەساتێكی زۆر گەورە بوو بۆ نیۆیۆرك، بڕیارتان نەداوە لەم بارەوە چیرۆك بنووسن؟
لە بارەیەوە قسەم كردوە، لە كۆبوونەوە گشتییەكاندا ، وەك شارۆمەندێك لە بارەیەوە بابەتی كورتم نووسیوە بەڵام تا ئێستا وەك چیرۆك و لە چوارچێوەی چیرۆكدا هیچ شتێكم نەنووسیوە، جگە لە بەشە كۆتاییەكانی “شێتێتی لە برۆكلین”. هێشتا ناتوانم ئەم كارە بكەم، بە ئاسانی ناتوانم بیری لێ بكەمەوەو قسە بكەم.
لە بەرامبەر ئەو كەسانەدا كە بە نووسەرێكی پۆست مۆدێڕن بانگتان لێ دەكەن، پەرچە كردارت نواندوەو رازی نەبووی بەم نووسەرێكی پۆست مۆدێڕنت بزانن، بۆچێ؟
كێشە لێرەدایە من خۆم نازانم كێم. لەوانە نیم كە ناو و نازناو بخەمە پاڵ خۆم و پێم خۆش نیە لە چوارچێوەی ئەم چەمكانەدا پێناسە بكرێم. ئەگەر دیتران پێیان خۆشە بەم شێوەی بمناسێنن زۆر باشە، سكاڵایەكم نییە. كە پیاسە دەكەم تەنها بیر لەو شتە دەكەمەوە كە بە راست هەم نەك هیچ شتێكی تر
بەمانەشەوە، توخمگەلێكی وەك “رووداو” چەمكگەلێكی وەك “بان چیرۆكی” (meta fiction)و نێوان دەقێتی
(Intertextuality) و خستنە لاوەوەی فۆڕمە نەریتییەكانی چیرۆك نووسین و بە كار هێنانی توێژە پێچاوپڵ
ووچەكانی چیرۆكی و گێڕانەوەیی و تەنانەت تێكەڵ كردنی چیرۆكی پۆلیسی لە گەڵ رۆمانی نوێ، ئەمانە هەموو ئەو تایبەتمەندیانەیە كە نووسەرێكی پۆست مۆدێڕن هەیەتی و ئەم تایبەتمەندیانەش لە چیرۆكەكانی ئێوەدا بە فراوانی دەبیندرێ. وا نییە؟
رەنگە وا بێت. من هەموو دەم لام وابووە پۆست مۆدێڕنیزم جۆری هەڵاواردنی چینایەتییە.(پێ دەكەنێت) چونكە نووسەرانێكی وەك جیمز جۆیس، مارسل پرۆست، فرانتس كافكا، ویلیان ڤاگنەر و هەموو ئەو نووسەر سەركەوتوانەی تر هەموویان لە سەردەمێی مۆدێڕندا رەوتیان ساز كردوە ، بەڵام من تێ ناگەم جیاوازییەكانی مۆدێڕنیزم و پۆست مۆدێڕنیزم لە چیدایە. من وەك حەكایەتبێژێك چاو لە خۆم دەكەم، ئەمە راست ئەو هەستەیە كە من هەمە. من چیرۆك دەنووسم و هەر شێوەیەكیش لە بار بێت بۆ دەربڕین بە كاری دەبەم. لە هەر كتێبێكەدا بە بە شێوەیەك ئەم كارەم كردوە. هەندێ جار لە رووی ناچارییەوە گێڕانەوە، دەبێ بە گێڕانەوەیەكی نەریتی، هەندێ جاریش ئاڵۆز دەبێ و رەنگە تۆ بە پۆست مۆدێڕن ناوی ببەی، بەڵام بە لای منەوە كێشەكە گرینگتر لە قۆڕمەو خودی چیرۆكە فۆڕمەكەی خۆی ساز دەكات.
لام وایە ئەوەی دەبێ بە هۆی ئەوەی كە بە نووسەرێكی پۆست مۆدێڕن ناوتان لێ ببەن زیاتر دەگەڕێتەوە بۆ یەكەمین كتێبەكانتان بە تایبەت “تریلۆژی نیۆیۆرك” ، لە حاڵێكدا لە بەرهەمەكانی دواتردا وەك “كتێبی وەهمەكان” زیاتر لە واقێع نزیك بوویتەتەوە، وا نییە؟
بەڵێ منیش وا بیر دەكەمەوە. لە تریلۆژی نیۆیۆركدا ، دوو كتێبی یەكەم جۆرێ ئەفسانەیە لە حاڵێكدا كتێبی سێهەم “ژووری داخرا” بە تەواوی راستەقینە دێتە بەر چاو و كتێبێ كە دوو كتێبەكەیتر دەگرێتەوە. لە “كتێبی وەهمەكان”یش هەڵبەت زۆر رووداوی گاڵتەجاڕانە رووی داوە، بەڵام كتێب لە سەر بنەمای راستی دەروونناسی روو دەدات.
كە وایە دان بەوەدا دەنێن كە لەم دواییانەدا لە واقێع نزیك تر بوونەتەوە؟
من هەردەم هەوڵی داوە لە واقێع نزیك بم، جیاوازی لێرەدایە چۆن ئەم كارە بكەی، كە خەریكی چیرۆكێكی فەنتازی و خەیاڵی دەنووسی بەو مانایە نییە باس لە ماواقێع ناكەی، تەنها رێگایەكی ترت هەیە بۆ نزیك بوونەوە لە واقێع. بەشێك بە بەرهەمەكانی قووڵی ژیانی مرۆڤ بە باوەڕی من چیرۆكە خەیاڵیەكانن، كە لە هێندییەكانەوە بە ئێمە گەیشتوون. سەرەتا لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بڵاو بوونەتەوەو دواتر بەرەبەرە هاتوونەتە رۆژئاوا. هەموو ئەم چیرۆكە بە تام و چێژانە دەربارەی پرسە ئینسانییەكانن. جادووگەری، ئەو مرۆڤانەی كە دەبن بە شتی سەیر و سەمەر و سەرجەم ئەدەبی فانتزی، هەموو ئەمانە كاریگەرییان لە سەر ئێمە هەیە چونكە دەربارەی شتێكی واقێع قسە دەكەن، ئەویش ئەوەیە ئێمە كێین، بەڵام بە زمانی خوازە
لە زۆربەی كتێبەكانتدا چیرۆكی كورت و سەرەنج راكێش دەبینین كە بە ژمارەیەكی زۆر لە ناو چیرۆكی سەرەكیدا دەگونجێن، واتە زۆر لە گەڵ پرسی چیرۆك لە چیرۆكدا رووبەڕووین، كاتی نووسینی چیرۆك ناترسی چیرۆكی سەرەكی لە بیر بكەن و لە دەستان دەرچێت؟
ئەم كارە لە هەستێكەوە سەرچاوە دەگرێ كە ناتوانم ناوێكی لێ بنێم. من زۆرم حەز لە بیرۆكەی كۆلاژە لە شێوەكاریدا. كاتێك لە سەر تابلۆیەك دوو یان سێ شت پێكەوە ئاوێتە دەكەن، پێوەندییەك ساز دەبێ لە ناویاندا. توخمە جیاوازەكان و پێوەندییەكانیان وزە دەدەن بە یەكتر كە ئەگەر بڕیار بوو تەنها دیمەنێك لەوێ بایە ئەو وزەیەی نەبوو. چیرۆكیش بۆ من بەم شێوەیە، كاتێك چیرۆكێك لە گەڵ چیرۆكێكی تر دێنی، شتێكی سێهەم دروست دەبێت كە سەیرە و هەمان ئەو وزەیەی كە باسم لێ كرد بەرهەم دێت.
لات وا نییە كە هەر كام لەو چیرۆكانە توانای ئەوەیان هەیە ببن بە رۆمان؟ هیچكات پێت خۆش نەبووە هەر كامەیان بە شێوەیەكی جیا بكەی بە رۆمان؟
مەبەستت ئەوەیە هەڵیانگرم و بیانكەم بە رۆمان؟
بەڵێ
جارێ ئەم كارەم كرد. كتێبێكی كورتە كە دڵنیا نیم لەوێ وەرگێڕدرابێتەوە. بە ناو “ئیمبۆكتۆ.
وەرگێڕدراوەتەوە
ئەو دوو كەسایەتییە، شاعیری بێ خان و لان و سەگەكە دەڵێم، ئەو دووانە بڕیار بوو ببن بە كەسایەتییەكان رۆمانێكی دووروودرێژتر، كەسایەتییە بچووكەكانی چیرۆكێكی گەورە. بەڵام كە دەستم كرد بە نووسین، عاشقی هەردووكیان بووم و بڕیارمدا لە كتێبێكی جیادا بیانهێنم. هەڵبەت ئەم كتێبە خەیاڵییە كە زۆر جێگای مانۆڕی نییە، تەنها كتێبێكی بچووكی خەیاڵییە
چەن ساڵ لەمەو پێش وتووێژێكی ئێوەم لە “مەگەزین لیتەرر” خوێندەوە كە لەو وتووێژەدا دەڵێی :” من بەر لەوەی رۆمان نووس بم حەكایەت بێژم. هەست بە نزیكایەتی دەكەم لە گەڵ نەریتی زارەكی حەكایەت بێژیدا، شتێك كە لە گەڵ رۆمان بە مانای ئەمڕۆیی هیچ پێوەندییەكی نییە.” لات وا نییە ئەو هەمووە كورتە چیرۆكەی لە چیرۆكەكانی ئێوەدا هەیە بەم بۆنەوەیە؟
رەنگە وا بێت. خەریكم لە سەر كتێبێكی نوێ كار دەكەم كە هەموو چیرۆكەكانی لە سەر پیرەپیاوێكە كە لە سەر قەرەوێڵەیەك راكشاوەو ناتوانێ بخەوێ و بۆ خۆی چیرۆك دەگێڕێتەوە وتا بیر لەو شتانە نەكاتەوە كە لە ژیانیدا لێیان هەڵدێی، بەڵێ، ئێوە راست دەكەن، هەمدیسان خەریكم ئەم كارە دەكەم، چیرۆك لە ناو چیرۆكدا دێنم.
دەكرێ زیاتر دەربارەی نەریتی حەكایەت بێژی قسە بكەی، بۆچی بە لاتەوە لە رۆمان گرینگترە؟
كە دەربارەی چیرۆكە خەیاڵییەكان قسە دەكەین، دەزانین زۆر لەمە پێشتر هەموویان چیرۆكی زارەكی بوون و ئەمانە هەمان ئەو چیرۆكانەن بۆ هەمیشە لە یادماندا دەمێننەوە. ئەمانە چیرۆكەكانی دەستپێكی ئەدەبیاتن، ئەو خەڵكانەی ساڵانێكی لەمەو پێش لە دەوریەكتر كۆ دەبوونەوەو بۆ سەرقاڵ كردن و فێر كردنی یەكتر حەكایەتییان دەگێڕایەوە. كە دەبینم مناڵانی بچووك هەر لە ساڵەكانی سەرەتای ژیانیانەوە، دوو ساڵە و یەك ساڵ و نیوەیەوە بێ ئۆقرەن بەوەی حەكایەتییان بۆ بگێڕنەوەو پێیان خۆشە بەردەوام حەكایەتیان بۆ بگێڕنەوە، سەرم سووڕ دەمێنێ، لام وایە ئەمە یەكێكە لە پێویستییە سەرەتاییەكانی مرۆڤ. پرسیار ئەوەیە بۆچی؟ بۆچی؟ هەندێ جار حەكایەتە خەیاڵییەكان ترسێنەرن كە باوك و دایكەكان بۆ مناڵەكانیان دەگێڕنەوەو پێیان دەڵێن ئەمانە تەنها حەكایەتن، بەڵام چونكە مناڵان بە پێچەوانەی ئەوەی دەزانن ئەمانە تەنها حەكایەتن، هەستی ترس و دڵەڕاوكە بە یارمەتی حەكایەت ئەزموون دەكەن، كە باوك و دایكیان حەكایەتییان بۆ دەگێڕنەوە دەترسن. لام وایە گوێ دان بە چیرۆك، بووە بە بەشێك لە قۆناغی مرۆڤایەتی. وڵاتی ئێوەش (ئێران) مێژوویەكی كۆنی ئەدەبی هەیە، واتە زۆر بەر لە مێژووی نووسین.
هەست دەكەم وشە لە زاتی خۆیدا گرینگی تایبەتی هەیە لە لای ئێوە. زۆر جار لە چیرۆكەكانتاندا ئاماژەتان بە گرینگی وشە داوە. بۆ وێنە لە “شەوی پێشبینی”دا دەنووسی :” وشەكان دەتوانن واقێع بگۆڕن.” وشە بە لای ئێوەوە چ مانایەكی هەیە؟
وشەكان لە پلەی یەكەمدا ئامرازی كاری منن. وشە هەموو شتێكی منە. هەموو كارێكم بە وشە دەكرێ، ئەوەی كە وشەكان لە سەر لاپەڕەكانی كاغەز بە تەنیشت یەكەوە دانێم. بەڵام لە دیدێكی جیدی ترەوە، زمانە جیهانمان بۆ دەخولقێنێ. ئەگەر زمانێك نەبایە نەماندەتوانی بیر بكەینەوەو ئەگەر زمانێك نەبایە، بیركردنەوەكانمان بێ بیچم دەهاتنە زەینمانەوەو نەماندەتوانی شتەكان لێك جیا كەینەوە. ئێمە ناو لە شتەكان دەنێین و بەم شێوەیە ئەو شتە لە شتێكیتر جیا دەكەینەوە. ئێستا خەریكم چاو لە كورسییەك دەكەم بەڵام ئەگەر وشەی “كورسی” نەبایە نەمدەزانی ئەو شتە چییە. كە وایە لە رێگای وشەكانەوەیە زانیاریمان بیچم دەگرێ. بێ وشە ئێمەش مرۆڤ نەبووین.
گرینگی وشە بۆ ئێوە، مرۆڤ دەخاتەوە یادی ژاك لاكان و ئەم چەمكە كە “ئێمە جیهان بە وشەكان ساز دەكەین.” لات وایە كەوتوویتەتە ژێر كاریگەری تیۆرییەكانی لاكان و “لێكدانەوەی دەروونشیكاری” ئەو؟
بە راست تیۆرییەكانی لاكان بە لامەوە دژوار بوو و لێ تێنەدەگەیشتم. هاوسەرەكەم، سیری هۆستیش نووسەرەوهۆگری لێكدانەوەی دەروونشیكاری و ژاك لاكانەو هەموو ئەو شتانەی لە لاكان دەیزانم لە رێگای ئەوەوەیە. من بۆ خۆم تیۆری “قۆناغی ئاوینەیی” (Mirror Stage)ی لاكانم بە دڵە ولام وایە تیۆرییەكی تەواو درووستە. ئەوەی كە ئێوە لە چاوی ئەویدی دا خۆتان گەورە دەكەن و دواتر خۆتان لە رەنگدانەوەی چاوی بۆ وێنە باوك یان دایك یان هەر كەسێكیتر كە لە منداڵیدا لێی نزیك بوون دەبیننەوە. ئەوەی كە ئێمە بە تەنهایی خۆمان ناخولقێنین. بەڵكوو لە رێگای دیترانەوە خۆمان دەخولقێنین.
لە ژیانی تایبەتیتاندا چی؟ ئاخۆ وشەكان توانیویانە ئەوەندە كاریگەر بن و شتێك بگۆڕن؟
نە، لام وا نییە بەم شێوە بێت. ئەگەر بە ڕاست كەسێك پەیدا بێت كە بە شێوەیەك بتوانێ كێشەكانی من چارەسەر بكات ئیتر پێویستم بە نووسین نابێت، كێشە لەوەدایە من وەڵامێك نادۆزمەوە. هەردەم خودای تەنها پرسیار دەكات.
دەمهەوێ تۆزێ لەو سەردەمە پرسیار بكەم كە چوون بۆ فەرانسە، هەمووان دەزانن فەرانسە بە تایبەت پاریس كاریگەری زۆری بووە لە ژیانی نووسەرانی ئەمریكاییدا بۆ وێنە، ئەرنێست هەمینگوای و ڤیلیام فاكنەر و …، پاریس ژیانی ئێوەی چۆن گۆڕیوە؟
بە راست فەرانسەم بۆ گرینگ بوو. ئەو كاتەی لەوێ بووم بیست و چوار ساڵم تەمەن بوو، زۆر گەنج بووم. ئەو سەردەم لە ئەمریكا دەروانی شەڕی ڤیەتنام بوو، سەرەتای 1971\ هەوڵم دەدا بنووسم و تاڕادەیەكیش سەركەوتوو بووم، بەڵام بە راست لە خۆم دڵنیا نەبووم كە دەمهەوێ ببم بە نووسەر یان نە. ئەو سەردەم بوو هەستم بەو پێویستییە كرد لە خۆمدا كە دەبێ لە ئەمریكا دوور كەومەوەو ماوەیەك تەنها بم و خۆم تاقی بكەمەوە. گرینگترین دەسكەوتی بوون لەوێ ئەوە بوو كە سێ ساڵ و نیو دواتر ئەو كاتەی گەڕامەوە ماڵەوە، دڵنیا بووم دەبم بە نووسەر، جا لە هەر رێگایەكەوە كرابێت. لە گەڵ ئەمەش بە ڕاست جیگای سەرنجە لە دوورەوە چاو لەو وڵاتە بكەی كە لێی لە دایك بوویت و روانگەت دەگۆڕی . بوون لە پاریس ئەم هەلەی بۆ من رەخساند. كە لە پاریس بووم تۆزێ لە ئێوە بە تەمەنتر بووم.
هەڵەم نەكردبێت هەمینگوایش لە تەمەنی ئێوەدا بوو چوە پاریس.
بەڵی، راست دەكەی. لەوێ هاوڕێیانێكی نزیكم هەبوو، لە گەڵ شاعیران و نووسەرانێكدا ئاشنا بووم كە ئێستاش پێوەندیمان هەیە پێكەوە. جۆرێ هەستی نزیكایەتی لە نێوان شاعیران و نووسەرانی ئێوەدا هەبوو كە من لە ناو ئەمریكاییەكاندا نەمدیوە. جۆرێ هەستی یارمەتیدان. مرۆڤگەلێكی بێ فیز بوون كە زۆریان هەوڵدەدا. هەموو ئەمانە فێری كردم چۆن ئینسان و لە قۆناغی دووهەمدا هونەرمەند بم. بە راست پێم خۆشە بڕۆمە پاریس، پاریس ماڵی دووهەمی منە. من لەوێ زۆر زۆر خۆشحاڵ بووم.
ئەمڕۆكە دەڵێن فەرانسە زۆر بووە بە ئەمریكایی، بە تایبەت دوای بە سەرۆك كۆمار بوون ساركۆزی. بە هەموو ئەمانەشەوە ئەدبی ئەمریكا زۆر قەرزداری فەرانسەیە، وا نییە؟
هەر وایە كە دەڵێی. ئێستا بەشێكی گەورە لە جیهان دەیانهەوێ ببن بە ئەمریكایی. بە تایبەت جیهانی رۆژئاوا، بەڵام بە هەموو ئەم هەلوومەرجەوە، فەرانسە هەر دەم فەرانسە دەمێنێتەوە. خەڵكی ئەوێ بە بەراورد لە گەڵ خەڵكی ئەمریكا جۆرێتر بیر دەكەنەوە، جۆرێ تر ژیان دەكەن و سەرقاڵییەكانی ژیانیان جیاوازە لە گەڵ یەكتر. كاریگەری وەرگرتنی دوو لایەنەی ئەدەبی هەر لە مێژەوە لە نێوان فەرانسەو ئەمریكادا بوونی بووە. بەشێكی زۆر لە شیعری ئینگلیسی و ئەمریكایی سەدەی بیستەم لە ژێر كاریگەری شیعری فەرانسەدا بوەو نووسەرێكی وەك جەیمز جۆیس زۆر لە ژێر كاریگەی نووسەرێكی وەك فلۆبەردا بوە. لە بەرامبەردا، لام وایە بوون نووسەرانێكی ئەمریكایی كە كاریگەریان لە سەر فەرانسەوییەكان داناوە. چەند ساڵ لەوە پێش، نازانم ئاگادار هەن یان نە، گوڵچنێك لە شیعری فەرانسەی سەدەی بیستەمم كۆ كردەوە، شیعری فەرانسەیی ناو كتێبەكەش لە لایەن شاعیرانێكی بە ناوبانگەوە وەرگێڕدرابۆوە سەر زمان ئینگلیسی.
هەڵبەت دەمزانی بەشێك لە شیعرەكانی مالارمەت وەرگێڕاوەتەوە، بەڵام ئاگاداری ئەم گوڵچنی شیعرانە نەبووم.
هەبوون كەسانێكیتر جگە لە مالارمە كە كارەكانیان وەربگێڕدرێتەوە سەر زمان ئینگلیزی. كە گەنج بووم، راست هاو تەمەنی ئێوە، سەرقاڵی ئەم كارە بووم. بوو بە كتێبێكی سەرنج راكێش. ئەو وەرگێڕانەی كە ئەو شیعرانەیان بە ئینگلیزی وەرگێڕابوو خۆیان لە شاعیرە ناودارەكانی سەدەی بیستەم بوون و سەیر ئەوە بوو كە هەموویان عاشقی شیعری فەرانسە. كەسانێكی وەك سامۆئێل بێكت، تی.ئێس . ئیلیوت، ویلیام كارلۆس ویلیامز، والاس ستیۆنز.
بە لە بەرچاو گرتنی مانەوەو هۆگریتان بە فەرانسە، بەشێكی زۆر لە رەخنەگرەكانتان ئێوە بە یەكێك لە ئورووپایی ترین نووسەرەكانی ئەمریكا دەزانن. رای خۆت لەم بارەوە چییە؟
راستی ئەوەیە هەمدیسان نازانم لەم بارەوە چ بڵێم. ئەو كاتەی خەڵك نازناوێك دەخەنە پاڵت، نازانی چۆن وەڵامیان بدەیتەوە. خۆم، خۆم بە نووسەرێكی ئەمریكایی دەزانم، نووسەرێك كە لە گەڵ دڵەڕاوكەكانی جیهانی ئەمریكایی و كەسایەتییەكانی ئەمریكاییدا دەژی و لە گەڵیان رووبەڕوو دەبێتەوە. كە وایە ئیتر بە راست لە مەبەستەكەیان تێ ناگەم، لام وایە ئەم بۆچوونە لە بەر ئەوەیە كە بیستوویانە لە فەرانسە ژیاوم و چەند كارێكم لە زمانی فەرانسەوە كردوە بە ئینگلیزی. رەنگە لە بەر ئەمە بێت.
هەڵە نەكەم سەرەتاكانی دەیەی 70 بوو كە رۆشتیتە فەرانسە.
سەرەتای ساڵی هەفتا و یەك. فووریەی هەفتا و یەك بوو رۆشتم.
ئەو سەردەم، گۆڤاری ” كایە دوو سینەما” لە فەرانسە زۆر ناودار بوو و كاریگەری زۆر هەبوو. ئەزموونی دەرهێنەری ئێوە هیچ پێوەندییەكی هەیە بە فەرانسە و بە تایبەت “كایە دوو سینەماوە”؟
نە ، هیچ پێوەندییەكی بە “كایە دوو سینەما”ەوە نییە. بەڵام هەردەم عاشقی فیلم دیتن بووم. ئەو كاتەی كەم تەمەن بووم، ئەو كاتەی لە نیۆیۆرك خوێندكار بووم، زۆربەی كات دەڕۆشتمە سینەماو سەیر ئەوە بوو لەو ساڵانەدا سینەمای زۆر باش لە نیۆیۆرك هەبوو و دەتوانی لەوێ فیلمە بیانییەكان، لە ئورووپاو ژاپۆن و هیندە و شوێنەكانی تری جیهان ببینی. لە نیۆیۆرك زۆر شت لە جیهانی سینەما فێر بووم. دواتر كە چوومە پاریس، هەبوون سینەما گەلێك كە فیلمە كۆنە ئەمریكاییەكانیان بڵاو دەكردەوە، بەم شێوەیە لە پاریس ئەو فیلمە ئەمریكاییانەم بینی كە لە خودی ئەمریكا نەمدیبوو، زۆر سەیرە ، بەڵام هەردەم پێم خۆش بوو لە جیهانی سینەما و فیلمیشدا كار بكەم، سەرەنجام بە ئاواتەكەم گەیشتم و زۆرم چێژ لێی وەرگرت, هەر ماوەیەك لەمەو پێش وینە گرتنی یەكێك لە فیلمەكانم تەواو بوو.
بە راست، كە وایە كەی نیشان دەدرێ؟
لە وڵاتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا 7ی سێپتامبەر نیشان دەدرێ. وات دوو مانگ دواتر. ( ئەم وتووێژە رێكەوتی 8ی ژووئیەی 2007 ساز دراوە) كۆتاییەكانی سێپتامبەریش دەڕۆم بۆ فێستیڤالی سێن سباستیەن.
بەڵێ، راستە، هەواڵەكەشی لێرەدا بڵاو بۆتەوە، ئەوەی كە سێ نووسەر لێژنەی داوەرانی ئەم فێستڤاڵەن، ئێوە، بارگاس یۆسا و ساراماگۆ.
بەراست؟ ئەوانیش هەن؟ من نەمدەزانی ئەوانیش دێن. زۆر باشە. سپاست دەكەم ئاگادارت كردمەوە. (پێ دەكەنێ) بە هەر حاڵ بڕیار وایە فیلمەكە لە دەرەوەی بەرنامەی پێشبڕكێ نیشان بدرێ و یەكەمین نیشاندانی ئورووپایی ئەو فیلمە لەوێ و هەر لەو كاتەدا دەبێت.
ئەگەر بڕیاربێت جارێكیتر لە نێوان نووسەر بوون و دەرهێنەر بووندا یەكیان هەڵبژێری كامیان هەڵدەبژێری؟
نازانم. لام وایە نووسەر بوون گرینگترین شتێكە كە بە لامەوە گرینگە. لە دڵەوە فیلمم پێ خۆشەو عاشقی فیلمم، بەڵام بە بەراورد لە گەڵ نووسەر بووندا بژاردەی دووهەمە. جیاوازییەكی زۆر نییە لە نێوانیاندا. گرینگ حەكایەت گێڕانەوەیە، بەڵام لە فیلمدا بە فۆڕم و جۆرێكی تر چیرۆك دەگێڕدرێتەوە، زۆریش سەرنج راكێشە كە وا دەكات بمانخاتە گومانەوە، بەڵام من هەر ئەو كارە دەكەم كە بەڕاست خوازیارم ئەنجامی بدەم، ئەویش نووسینی رۆمانە.
دەمهەوێ دەربارەی پێوەندی ژیانت و رۆمانەكانت لێت بپرسم، چیرۆكەكانت تا چەن لە ژیانت نزیكن؟
زۆر كەم لە یەك دەچن. لە بەر ئەوەیە من پێشتر دو، سێ كتێب بیۆگرافیم نووسیوە، ” داهێنانی تەنیایی”، ” دەستی دەم” و چیرۆكە راستەقینەكانی “دەفتەری سوور) كە هەموو زانیارییەكانی ژیانی تایبەتیم لەوانەدا هاتووە. رۆمانەكانم تەواو خەیاڵین ، جگە لە هەندێ جار كە كووتووپڕ ئاماژەیەك دەكەم كە راست گرێ دەدرێتەوە بە ژیانی تایبەتمەوە. لە تریلۆژی نیۆیۆركدا، نازانم لە بیرتانە یان نە، كە كەسایەتی فێنشاو لە پاریس دەژی، ئاماژەیەكە بۆ ژیانی تایبەتیم.
بەڵێ، لە بیرمە، دواتر دەڕواتە پاریس و لە كافتریادا كەسێك دەبینی.
بەڵێ هاوڕێیەكی رووسی هەیە كە ئاهەنگ سازە. سەلاجەیەك دەدا بە پیاوی پیر. لە بیرت دێ باسی كوێ دەكەم؟
بەڵێ، زۆر باش لە بیرمە. سەلاجەیەك دەدا بەو پیرە پیاوە. ئیوان ویشنگرادسكی، سەلاجە بۆی شتێكی گرینگ بوو.
بەڵێ، ئیوان ویشنگرادسكی كەسایەتییەكی راستەقینەیە، بە راست هاوڕێم بوو و لە راستییدا من سەلاجەیەكم پێی دا، بەسەرهاتەكە هەر بەو شێوە روویدا كە لە كتێبەكەدا هاتووە و منیش بە راست ماوەیەك ئامار گر بووم و هەموو ئەمانە لە ژیانی تایبەتیمەوە هاتوونەتە دەر و لەم چەشنە رووداوانە زۆر روو دەدات، ئەوەی كە بەشێك لە ژیانم لە كتێبەكاندا بێنم. هەندێ جار لەم كارانە دەكەم.
بۆ وێنە جارێكیش كەسایەتی چیرۆكەكانت راست ئەو كاتە لە دایك بووە كە خۆت لە دایك بووی,
بەڵێ، جارێ روویداوە، لە كتێبی “رۆحەكاندا” تەنها جارێ ئەم كارەم كردوە لەوێ بووە
دەمهەوێ هەندێ دەربارەی “تریلۆژی نیۆیۆرك” شتت لێ بپرسم، لە یەكێك لە وتووێژەكانتدا دەڵێی رۆمانی تریلۆژی نیۆیۆك رۆمانێكی پۆلیسی نییە چونكە هیچ تاوانێك لەو رۆمانەدا روو نادات، بەڵام راز و كۆدی تاوان و هەروەها ئەگەری روودانی تاوان بوونی هەیە، بۆچی بە هەموو ئەمانەوە بە رۆمانێكی پۆلیسی نازانی؟
چونكە لە چیرۆكێكی پۆلیسی راستەقینەدا ئێوە بە وەڵام دەگەن و كێشەكە چارەسەر دەكرێ، بەڵام لە كتێبەكانی مندا تەنها پرسیارەكانتان زۆر و زۆرتر دەبێت و هیچ وەڵامێك وەرناگرنەوە. بەڵێ، لە باری فۆڕمەوە هیچ قسەیەك لەوەدا نییە كە پۆلیسییە، بەڵام لە كەڵك وەرگرتن لە فۆڕمی رۆمانی پۆلیسی بەم شێوەیە، ئیتر لام وانییە بكرێ ناوی لێ بنرێ چیرۆكی پۆلیسی یان چیرۆكی جینایی.
بە لە بەرچاو گرتنی ئەو شتانەی كە باستان كرد و هەڵبەت داهێنان و لە نەریت لادانی ئێوە لە كەڵك وەرگرتن لە فۆڕمی پۆلیسی لە “شاری شووشەیی”دا كە لە كۆتاییدا ئێمە بەو قەناعەتە دەگەین بەوەی كە چیرۆكەكان پۆلیسی نین، لام وایە مەبەستتان لە بە كارهێنانی فۆڕمی پۆلیسی گاڵتە كردن و توانج دانە لە رۆمانی پۆلیسی. بە تایبەت كە ناوی كتێبی سێهەمی تریلۆژی نیۆیۆرك “ژووری داخراوە” و ئاماژەیە بە چەمكی نەریتی ژووری داخراو لە رۆمانی پۆلیسیدا. راتان چییە لەم بارەوە؟
بەڵێ، راست هەر بەو شێوەیە كە باست كرد. هیچ جێگای مشت و مڕ نییە. وەك دەزانن بۆ وێنە لە “شاری شووشەیی”دا چیرۆكەكە بە تەواوی پڕنهێنی و تەماوی تەواو دەبێت. كووینێك كە لە هەموو چیرۆكەكەدا بە شوێنیەوە بووین، كوتووپڕ دەبێ بە هەڵم و دەتوێتەوەو ئێوە نازانن بۆ كوێ چووەو چی پێ هاتووە. هەموو جارێكیش خۆم بیر دەكەمەوە بێ سەروو شوێن بووە بەڵام نازانم چۆن؟ رەنگە لە پەنجەرەوە بازی داوەو هەڵهاتووە. بە كورتی چیرۆكەكە كۆتایی دێ و ئەو بێ سەرو شوێن دەبێت. بۆ وێنە بێننەوە بەرچاوی خۆتان و لە خۆتان بپرسن، بە راست كێ خواردنی داوە بە كۆئین؟ كێ سەرەداوێكی لە دوایخۆی لەوێ جێ دەهێشت؟ پرسیاری سەرەكی ئەمەیە. من لام وایە هەموو ئەم كارانە نووسەر، واتە من ئەنجامم داوە. من بووم كە خولقاندوومە هەتا بژی (پێدەكەنێت)
لە كتێبەكانتدا كۆمەڵێك زانیارییت داوە بە دەستەوە، ئاخۆ هەموو ئەم زانیارییانەش خەیاڵێن یان راستن؟
هەموویان راستن. هەموو شتێك راست و درووستەو هیچم لە خۆمەوە ساز نەكردوە. بۆ وێنە لە “مۆن پاڵاس” یەك دنیا دەربارەی مێژووی ئەمریكا قسەم كردوەو هەموو ئەو قسانەم واقع و راستن.
لە چیرۆكەكانتدا كووتووپڕ مرۆڤ سەری سووڕ دەمێنێ، بۆ وێنە ئانا گرامێك كە لە ناوی “جان ترۆز”دا هەیە یان ئەو كاتەی دەیوید زیمیری “كتێبی وەهمەكان” لە “مۆن پاڵاس”دا دەبینین كە دەڕواتە زانكۆ، یان ئەو كاتەی كەسایەتییەكانی “شاری شووشەیی” و “رۆحەكان” لە “ژووری داخراو”دا دەبینین، ئەم كارانە رێكارێكی تایبەتە بە لای ئێوەوە یان تەنها كایەیەكە و بەس؟
نە كایە نیە، رێكارێكی تایبەتەو ئێستا باسی دەكەم بۆت. زیمیر كەسایەتییەكە كە من بە درێژایی سالانێك زۆر خۆشم ویستووە، لە كتێبی “مۆن پاڵاس”دا كەسایەتییەكی پەراوێز كەوتووەو دواتر لە “كتێبی وەهمەكاندا” بوو بە یەكێك لە كەسایەتییە سەرەكییەكان و هەروەها لەم كتێبە تازەشم دا كە بەم زوانە بڵاوم كردۆتەوە،” سەفەر بۆ ژووری نووسین” جارێكیتر دەردەكەوێتەوە، كە وایە بەشێك لە كەسایەتییەكانی من لە دوو تووێ و لە ناو چیرۆكەكانی منەوە دێن. هۆی هێنانی ئاناگرام لە “جان ترۆز” دا دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی پێم خۆش بوو خۆم بە شێوەیەك لە چیرۆكدا ئامادە بم. “شەوی پێش بینی” بە شێوەیەك دەربارەی زۆر شتە، بەڵام یەكێك لەو شتانەی دەربارەیقسە دەكەم نووسەر گەنج و نووسەری پیرە. وا دیارە ویستوومە خۆم لە هەردووكیاندا ببینمەوە، وەك ئەوەی هەردووكیان نیوەیەك بن ترۆز نیوەی پیرمە و ئۆر نیوەی گەنجم. بەڵام بە راست مەبەستم گاڵتە و شۆخی كردن و شتی لەم چەشنە نەبووە.
لە “كتێبی وەهمەكاندا” لە شوێنێكدا كلێر مارتین لە گەڵ ماترین فراست دەربارەی كتێبێك بە ناوی ” سەفەر بۆ ژووری نووسین” قسە دەكەن، ئەو كاتەی ” كتێبی وەهمەكان”ت نووسی، بە راست بیرت لە نووسینی رۆمانی “سەفەر بۆ ژووری نووسین” كردبۆوە؟
نە، لە پێشدا بە هیچ شێوەیەك نەمدەزانی كە دەمهەوێ وەها كتێبێك بنووسم بەڵام دواتر ئەم بڕیارەم دا و ئەو ناوەم پێ خۆش بوو، هەر لە بەر ئەوە بوو پاراستم، بەڵا/ لەو سەردەمدا بە راست نەمدەزانی لە داهاتوود وەها بڕیارێك دەدەم.
زۆربەی كەسایەتی چیرۆكەكانت هەژار و بێ چارەن. یان ئەوەیە بنەماڵەكەیان لە رووداوێكی ئاسمانیدا لە دەست داوە یان بەڵایەكی تریان بە سەر هاتووە؟
من گرفتی “لە دەست دان”م پێ خۆشە و دەمهەوێ بزانم خەڵك چۆن لە گەڵ ئەم كێشەدا هەڵدەكەن. چونكە ئەو كاتەی كەسێك لە دەست دەدەی هەموو شت دەگۆڕدرێ، ئەو كاتەی كەسێك عاشقی بووی، یان بە هەر هۆیەك خۆشت ویستوە، رووداوێكی بۆ پێش دێت، ناچاری كوتووپڕ جۆرێكیتر لە گەڵ ژیان رووبەڕوو بیتەوە. ناچاری خۆت سەر لە نوێ و بە شێوەیەكی تایبەت و قووڵ بنیات بنێتەوەو سەر لە نوێ خۆت بدۆزیتەوە. من كۆمۆدیە كۆمەڵایەتییەكانم پێ خۆش نییە و پێم خۆشە كەسایەتییەكانم لە گەڵ ئەم پرسە بنەڕەتییانەدا رووبەڕوو ببنەوە، پێم خۆشە باس لە كێشە ئینسانییەكان بكەم و ئینسانی بنووسم و لام وایە تا لە گەڵ كێشەی لە دەست دانی خۆشەویستێكدا رووبەڕوو نەبینەوە، بە باشی نازانین ئێمە كێین. ژیانی بە باشی دەڕواتە پێش و دەكرێ چێژی لێ وەربگرین، بەڵام بۆ نووسین بابەتی گرینگتریش بوونی هەیە.
لە تریلۆژی نیۆیۆك و بە تایبەت لە “شاری شووشەیی”دا هەموو كات كەسێك هەیە كەسێكی تری خستۆتە ژێر چاودێری خۆیەوە. “چاودێری كردن” ی دیتران چ گرینگییەكی هەیە بە لاتانەوە؟
ئەم بابەتە زیاتر لە تریلۆژی نیۆیۆركدا هاتۆتە پێش و پرسیاری سەرەكی تریلۆژی نیۆیۆرك ئەوەیە كێ بە كێیە. یەك سات تەماشای كەسێك دەكەی و كووتووپڕ بە بوونی ئەو شوناس وەردەگری.
لە راستییدا هەمان “پرسی شوناس”
بەڵێ، ئێوە بە كەسێكی ترەوە شوناس پەیدا دەكەنو بەم شێوەیە شتێك لە خۆتان لە دەست دەدەن و شتێك لە ئێوە لە كەسێكی تردا رەنگ دەداتەوە، جۆرێ دۆخی دەروونشیكارییانە.
ئەگەر ئیزن بدەی دەمهەوێ چەن پرسیارت لێ بپرسم دەربارەی ژیانی تایبەتیت
با بزانین چەندە تایبەتییە( پێدەكەنێت)
گەورەترین خواست و ئاواتی لە ژیانتاندا چ بووە؟
ئاوات و خۆزگەكانم شتگەلێكی عاددین. راست وەك ئینسانەكانی تر. گەورەترین خواست و ئارەزووم ساغی و خۆشی بنەماڵەكەمە، ئەوەی كە هاوسەر و مناڵەكانم ساغ و سڵامەت بن. ئەمە گرینگترینانەو خواستی یەكەممە. دووهەمین خواستم ئەوەیە كە ژیانێكی شەرافەتمەندانەم ببێت، بەڕاست بۆم گرینگە. دەمهەوێ تا ئەو جێگەی بۆم دەكرێ لە دونیادا كەسێكی باش بمو دوای ئەوە پێم خۆشە لە كارەمدا تا ئەو جێگەی بۆم دەكرێ باشترین كەس بم و درێژەی پێ بدەم. هەر ئەمانە. ئاواتی پارەو ناو دەركردنم نییە، تەنها دەمهەوێ درێژە بە كارێك بدەم و ئاگام لەو كەسانە بێت كە خۆشم دەوێن.
لە دنیادا چ نیگەرانیییەكت هەیەو لە چی دەترسی؟
بە دڵنیاییەوە كاتێ ئەو شتانەی كە ناوم بردن بە دی نەیەن نیگەران دەبم. كاتێك كەسێك نەخۆش دەكەوێ یا دەمرێ یان ئەو كاتەی ناتوانم كارێ ئەنجام بدەم، یان شتێك روو دەدات كە دەبێ بە هۆی ئەوەی شەرم بمگرێ. ئەوانەن كە دەبن بە هۆی نیگەرانیمان. لەوانە دەترسم.
لە خەودا چ خەوگەلێكی ناخۆش دەبینی.
خەوی ناخۆشی من بۆ ساڵانێكی درێژ ماوە ئەوە بوو كە بە شوێنمەوەن و هەڵبەت خۆشم نازانم بۆچی وا بوو. هیچ كارێكم نەكردوە بەڵام ئینسانەكان بە دوامەوەن.
یانی كەس دەكەونە دوات؟
جگە لەوەی دەكەونە دوام بە شوێن ئەوەوەن بمخەنە دوا. لە خەودا هەردەم لە ترس هەڵدێم.
لە كەیەوە ئەم خەنە ناخۆشە دەبینی؟
لە مناڵیەوە. لام وایە هۆكارەكەی دەگەڕێتەوە بۆ جەنگی دووهەمی جیهانی. من راست دوای جەنگی دووهەمی جیهانی لە دایك بووم. لە هەموو شوێن باس باسی جەنگ بوو و هەموو بە شوێن یەكترەوە بوون و ئینسانەكان لە ئورووپا بەردەوام خۆیان دەشاردەوەو. ئەم بەسەرهاتە لە مندا رەگی داكوتاوەو لە وێنە زەینییەكانمدا و لە خەونە ناخۆشەكانمدا كەسانێكی قوربانیم دەدەی كە لە دەست مرۆڤە خراپەكان هەڵدەهاتن.
باستان لە جەنگی دووهەمی جیهانی كرد و منتان خستەوە یاد ئەو دەفتەر تەلەفۆنانەی كە لە “شەوی پێشبینی”دا باسیان لێوە دەكەی.
بەسەرهاتێكی سەیر هەیە لەم بارەوە. ئەو دەفتەر تەلەفۆنەی ساڵەكانی 1938 و 1939 شتێكی راستەقینەیە، من لێرە لە ماڵەوە ئەو دەفتەرەم هەیە. ئەو بڵاو كراوە پۆلەندیایەی كە شتەكانم بڵاو دەكاتەوە ، ساڵی 1998 لە ۆرشۆ پێی دام. پێی وتم دیاری و پێشكەشییەكی سەیرم هەیە بۆت و ئەو دەفتەرەی پێ دام. چونكە لەو دەفتەرەدا كەسێك هەبوو هاوناوی من: پۆل ئاستێر.
بەراست.
بەڵێ، یەكێك لە خزمەكانم بووە. بەشێكی زۆر لە ئەندامانی بنەماڵەی ئێمە پێشتر لە پۆلەندا دادەنیشتن و ئەو كەسەی لە دەفتەرەكەدا ناوی هاتووە خزممان بووە. ئەمەش نموونەیەكی سەیر لە “رووداوە كوتووپڕەكان” . كە “شەوی پێش بینی” بڵاو بۆوە رۆژنامە نووسێكی پۆڵەندایی هاتە ئێرە لە گەڵم وتووێژ بكات. لە نیگەرانی و دڵەڕاوكەدا بەردەوام عارەقەی دەڕشت. بەڕاست كەسێكی باش و وریا بوو. پێی وتم ئەو كەسانەی لە كتێبەكەتدا ناوت بردوون ئەوانە بەڕاست باوەگەورەو دایەگەورەی راستەقینەی منن. لەو لاپەڕەی دەفتەر تەلەفۆنەدا كە لە كۆتایی كتێبی “شەوی پێش بینی”دا بڵاو بۆتەوە ، ناوی باوەگەورە و دایە گەورەی من هاتووە. بەسەرهاتێكی سەیر! خۆم زۆرم پێ سەیر بوو
ئێستاش نووسەرێك هەیە چاوەڕوان بیت كتێبی دواتری چاپ بێت؟
بەڵی، زۆرن ئەو نووسەرانەی چاوەڕوانم كتێبی تازەیان چاپ بێت، پرسیارێكی زۆر باشت پرسی و بە باشترین شێوە پرسیارەكەت پرسی. كەسێكش هەیە كە تازە مردوەو من هەموو بەرهەمەكانیم خوێندۆتەوە.
كێ؟
كاپۆشینسكی، ئەو نووسەرەی كە رۆژنامە نووس بوو. هەر شتێكی دەنووسی دەمخوێندەوە. هەموو كتێبەكانی “دۆن دلیلۆ” نووسەری ئەمریكاییم خوێندۆتەوە. هەموو كتێبەكانی “پیتەر كێری” نووسەری ئۆسترالیاییم خوێندۆتەوەو هەموو كتێبەكانی “ج.م.كۆئیتزە” نووسەری ئەفریقای باشوورم خوێندۆتەوە، هەر ئەو كەسەی كە نۆبێلی 2003ی وەرگرت. زۆر جوان دەنووسێت ، زۆر وریایە و زۆرم حەز لە خوێندنەوەی كتێبەكانییەتی. كتێبێكی نووسیەوە بە ناو ” لە چاوەڕوانی بەربەرەكاندا” شاكارێكی تەواوەو پێشنیار دەكەم بە هەموو كەس بیخوێنێتەوە. بە راست شاكارە، یەكێك لە باشترین رۆمانەكانە كە لە هەموو تەمەنمدا خوێندوومەتەوە.
چ فیلمگەلێك دەبینی و زۆرتر بەرهەمی چ دەرهێنەرگەلێك تەماشا دەكەی؟
زۆر فیلم هەن كە خۆشم دەوێن. وەك چۆن لە “كتێبی وەهمەكاندا” دەردەكەوێ، عاشقی فیلمە بێدەنگەكانم. زۆر رێزم هەیە بۆ چارلی چاپلین و باستر كیتن، لە دەرهێنەرە ئەمڕیییەكانیش كارەكانی “ژان رێنوار”ی فەرانسەویم پێ خۆشەو چێژیان لێ دەبینم، فیلمەكانی “ئۆزۆ”( Yasujiro Ozu) دەرهێنەری ژاپۆنیم خۆش دەوێ و هەروەها كارەكانی دەرهێنەری هێندی “ساتیاجیت رای” (Satyajit Ray) م پێ جوانە، “رای” ئینسانێكی تەواو داهێنەرو بەتوانایەو بەم دواییانەش تریلۆژییەكی بەرهەم هێناوە كە بە راست شاكارە. كارەكانی “فرانسوا ترۆفۆ”شم پێ خوانە، بەشێك لە كارەكانی دەرهێنەری پۆلەندایی “كریستۆف كیشلۆفسكی”شم پێ جوانەو چیژ لە دیتنیان دەبینم.
تریلۆژی ” شین، سپی سوور” ؟
بەڵی و بە تایبەت سوور، دوایین فیلم”تریلۆژی”، بەڕاست شاكارێكی هونەرییە.
ئەی “ژیانی دووانەی ورۆنیك”؟
ئەو فیلمەشم پێ خۆشە. ئەكتەری ژنی ئەو فیلمەی كە تازە بەرهەمم هێناوە، هەمان ژنە ئەكتەری فیلمی “ژیانی دووانەی ورۆنیك”ە، واتە “ئیرێن ژاكۆب”. بەڕاست ژنێكی لێ هاتووەو زۆر باش لە بەرامبەر كامێرادا دەردەكەوێ, زۆر سەركەوتووەو پێكەوە زۆر باش كارمان كرد. لە باری كەسایەتییشەوە ژنێكی زۆر سەركەوتووە. با لە بیرم نەچێ چەن دەرهێنەرێكی ئەمریكایش هەن كە خۆشم دەوێن، “بیلی وایلدێر”، “جان هۆستۆن” و ” “هوارد هاكس ” دەبێ ناوی چەن فیلمێكی ئێرانیش ببەم، عاشقی كارەكانی “كیارۆستەمی”م و رەنگە بزانن ئەو ساڵەی كیارۆستەمی خەڵاتی وەرگرت من ئەندامی لێژنەی داوەری خەڵاتە كان بووم. ئەو فیلمەشیم زۆر پێ خۆش بوو.
“ژان پییەر ژنە” دەرهێنەی فیلمی “ئێمێلی” دەڵێت پۆل ئاستێر كاریگەری بووە لە سەر ئەدەبی سینەمایی فەرانسە. زۆر سەیرە سەردەمێك فەرانسە كاریگەری لە سەر ئێوە بووەو ئێستا ئێوە كاریگەریتان هەیە لە سەر فەرانسە.
بەڕاست؟ نەمدەزانی وەها شتێكی وتووە. من “ژان پییەر ژنە” دەناسم و لە گەڵی ئاشنام و دەزانم كە فیلمی “ئێمێلی”ساز كردوە. جارێ پێكەوە قسەمان كردو وتی كە لە بیرۆكەی چیرۆكەكانی من كەڵكی وەرگرتووەو هیوادار بوو بەوەی پێم ناخۆش نەبێت. من بەڕاست فیلمەكەی ئەوم پێ خۆش و بوو و لە چەن بەش لە فیلمەكەدا زانیم لە كارەكانی من كەڵكی وەرگرتووە، زۆر باشە، بەڕاست ئەو كارەشم پێ خۆش بوو.
مەبەستتان زیاتر كەلك وەرگرتنە لە “رووداوە كوتووپڕەكان”؟ ئەوەی كە سەرجەم بەسەرهاتەكە بە رێكەوت بووەو ئێوە ناتوانن بپرسن بۆچی راست وەك كتێبەكەی خۆتان.
بەڵێ، جگە لەمەش لە شوێنێك لە فیلمەكەدا “ئێمێلی” خەریكە شتگەلێك بۆ پیاوی كوێر شی دەكاتەوە، كوت و مت ئەم بەسەرهاتە لە “مۆن پاڵاس”دا رووی داوە، شتێك لەو جۆرە.
لام وایە ماوەیەكی زۆر لە رۆژدا لە شەقامەكانی نیۆیۆرك و بە تایبەت برۆكلین پیاسە دەكەی، وایە؟
پیاسە دەكەم،هەندێ جار هەڵبەت بەم شێوەیە ماندوێتی زەینیم دەردەكەم. عاشقی ئەوەم لە شەقامەكاندا چاو لە خەڵك بكەم و گوێ بدەمە وتووێژەكانیان. مرۆڤ بە جۆرێ رادەكێشرێ بۆ ئەم كارە. ئەوەی كە بڕواتە دەرەوەو پیاسە بكات. نازانی خەڵك دەربارەی چی قسە دەكەن بەڵام ئەم كارە لە خۆیدا هەستێكی پڕ نهێنی هەیە. هەر دوێنێ، پیاوێكم دیت خەریكی خواردنی هەمبەرگرێكی گەورە بوو و زۆر جیدی لە گەڵ ژنێكدا قسەی دەكرد، منیش زەق زەق تەماشام دەكردن، دڵم نەدەهات چاویان دەستبەرداریان بم و بڕۆم، پیاوەكە قەپێكی تری لە هەمبەرگرەكەی گرت و هەموو شت تەواو بوو( پێ دەكەنێت.)
خوو و عادەتێكی تایبەت تان هەیە لە كاتی نووسیندا؟ ئەوەی كە ژوورەكەتان جۆرێكی تایبەت بێت؟ یان نووری كەم بێت یان زۆر بێت؟
من لە ماڵەوە كار ناكەم. ئاپارتمانێكی بچووكەم لەم نزیكانە هەیە كە هەموو رۆژ دەچمە ئەوێ. جێگایەكی زۆر بێدەنگە. كەس تەلەفۆنەكەمی نییەو بە ئارامی بیر دەكەمەوە. لێرە نزیكە بەڵام بە هەر حاڵ شوێنێكیترە.
هەموو چیرۆكەكانت لە دەفتەردا دەنووسی؟
بەڵی. لە دەفتەردا دەینووسم و ئەو كتێبە بچووكەم “دەفتەری سوور” كە پێشتر باسم كرد لە راستییدا لە دەفتەرێكی سووردا نووسراوە. چیرۆكەكانم بە دەست لە دەفتەردا دەنووسم، هەندێ جار بە قەڵەم و هەندێ جار بە قەڵم جاف. نووسینم زۆر وردەو زۆر جار خەتیان پێدا دێنم و زۆریان دەگۆڕم. كە پەڕەگرافێك تەواو بوو بە ماشینی تایپەكەم تایپی دەكەمو دواتر بە قەڵەم دەچمەوە سەر پەڕەگرافی دواتر.
كاتی نووسین دەبێ بێدەنگیەكی تەواو زاڵ بێت یان گوێ لە مۆسیقاش دەگری یان كارێكیتر دەكەی؟
بێدەنگی بێدەنگ، هیچكات لە كاتی نووسیندا گوێ نادەمە مۆسیقا. ئەگەر لە دەرەوەی ماڵەوەش دەنگە دەنگ بێت دەڕۆم و پەنجەرەكە دادەخەم. تا ئەو شوێنەی دەكرێ دەبێ شوێنەكە بێدەنگ بێت.
گوێ بە چ جۆرە مۆسیقایەك دەدەی؟
مۆسیقای دڵخوازم زۆر و فرە چەشنن. عاشقی مۆسیقام. بە تایبەت مۆسیقای كلاسیكم لە هەموو ژیانمدا خۆش ویستە، بەڵام مۆسیقای پاپ و جار و فۆلكلۆری وڵاتە جیاوازەكانیشم پێ خۆشە. مۆسیقا زمانێكی جیهانییە. وا نییە؟ هەمووان دەتوانن لە مۆسیقا بگەن، هەمووان دەتوانن بە زمانی مۆسیقا پێكەوە قسە بكەن.
ساڵی پار خەڵاتی “پرێنس ئۆستریاس”ت بردەوە، خەڵاتە ئەدەبییەكان چەندە بە لاتەوە گرینگن؟ ئاواتتە خەڵاتی نۆبێل ببەیتەوە؟
نە، هیچ وا نییە. قەت بیری لێ ناكەمەوە. بۆم گرینگ نییە، بەڵام كە ئینسان خەڵاتێك دەباتەوە بە دڵنییایەوە خۆشحاڵ دەبێت و هەست بە غروور دەكات. بە شێوەیەكیش دەبێتە هۆی ناو دەركردنی، بەڵام بە راست هیچ شتێك ناگۆڕێ. نابێ بە هۆی ئەوەی سادەتر بتوانێ بنووسێت. بەڵام سادقانە و بێ درۆ بڵیم، ئەوەی كە خەڵاتەكەم بردەوە شڵەژامو و سپاسم لێ كردن و من و خێزانەكەم رۆشتین بۆ ئەوێ(سپانیا) و زۆر خۆشمان بە سەر برد.
نازانم تا چەن زانیاریت سەبارەت بە ئێران هەیە. ئەگەر بانگهێشت بكرێی دەێی بۆ ئەوێ؟
زانیاری زۆرم سەبارەت بە ئێران نییە. لە رێگای رۆژنامەكانەوە ئاگاداری ئێران و دڵنیام راگەیاندنەكانی ئەمریكا بە تەواوەی باس لە ئێران ناكەن و هەواڵەكانی بڵاو ناكەنەوە ، بەڵام جار ناجارێ وتاری باش بڵاو دەبێتەوەو لە سووچێك لە ژیانی رۆژانەی خەڵكی ئەوێ دەگەم ، هەڵبەت فیلمە ئێرانییەكانیش زۆریان كاریگەری بووە لە سەرم. بەڵام بە راستی بە تەواوی ئاگاداری ئێران نیم. دەربارەی سەفەر، ئەگەری ئەوە هەیە ئەگەر بانگهێشت بكرێم بێم. بەڵام تا ئێستا كەس بانگهێشت و دەعوەتی نەكردووم. منیش لەو ئینسانانە نیم كە دەسەڵاتەكان خۆشیان بوێم، كە وایە چاوەڕوانی ئەوە نییم بەم زوانە لەو نزیكانەوە دەركەوم.
سپاست دەكەم بەوەی ئامادە بووی بۆ ئەم وتووێژە و وەڵامی پرسیارەكانت دامەوە.
منیش سپاسی ئێوە دەكەم بۆ هۆگریتان بە كارەكانی من.
