دۆست/دوژمن دوای كزبوونی ماركسیسم ن: شانتاڵ مووفێ
زۆر بە سەر ئەو ماوەدا تێنەپەڕیوە كە بە هات و هاوارێكی زۆروە دەیانگوت دیمۆكراسی لیبراڵ سەركەتووەو مێژوو كۆتایی پێ هاتووە. مخابن. پێ دەچێ رووخانی كۆمۆنیسم، كە هیچكات بە مانای بە ئارامی چوونە ناو دیمۆكراسی گشتگیرەوە نییە، لە زۆربەی نموونەكاندا، رێگاخۆشكەر بووە بۆ زیندووبوونەوەی سەر لە نوێی ناسیۆنالیسم و سەرهەڵدانی ئانتاگونیسمە نوێكان. دیمۆكراتە رۆژئاواییەكان، سەریان سووڕ ماوە لە تەقینەوەی ئەو هەمووە ناكۆكیەی نێوان خێڵ، ئایین و نەتەوەكان كە لایان وا بوو هی سەردەمانی رابردووە. لە بری”پرەنسیبی نوێی جیهانی” مزگینی دراو، سەركەوتنی بەها گشت گیرەكان، گەشەی شوناسە “پاش- نەریت”یەكان(Post-traditionalism)) ئێستا بە دیار تەقینەوە تایبەتگەریایەكان(Particularism) چوونە ژێر پرسیاری هەر چی زیاتری گشت گەرایی رۆژئاواییەوە دانیشتووین. زۆربەی لیبراڵەكان كە بە هۆی لە هەڵە دەرچوونی تەواوی پێشبینییە گەشبینانەكانیان تووشی سەر سووڕمان بوون، بۆ پەرچەكردار نیشاندان بەرامبەر بەم پرسە پەنایان بردۆتە بەر كاریگەری رووخێنەری تۆتالیتاریسم یان بازدانی نوێی “بابەتی كەونارایی” (The archaic) . پەرچەكردر نیشاندانی ئەوان بە جۆرێكە وەك بڵێی ئەو راستییە تەنها دەرخەری وەستانێكی كورت ماوەیە لە جادەیەكدا كە لە ئاكامدا بە “بە جیهانی بوونی لیبراڵ دیمۆكراسی” دەگات: كەوانەیەكی بچووك بەر لەوەی عەقڵانیەت سەر لە نوێ پرەنسیپی خۆی داسەپێنێ، یان دوایین پەلە قاژە بێهیواییەكانی بابەتی سیاسی بەر لەوەی هێزەكانی یاسا و عەقلی گلۆباڵ بە تەواوەتی دەست بڕیار بدەن بەوەی لە ناوی ببەن ببەستن. چونكە لێرەدا بە راستی شەڕ لە سەر بابەتی سیاسی و ئەگەری لە رەگ دەرهێنان و لە ناو بردنی بابەتی سیاسییە. هەروەها، ئەوەی بێ توانایی بیركردنەوەی لێبرالە لە فام كردنی چیەتی بابەتی سیاسی و تایبەتمەندی كەم نەبوونەوەی ئانتاگونیسمە كە بە هێزی زۆربەی تیۆری داڕێژەرە سیاسیەكان لە دۆخی ئێستادا دەخاتە روو- بەشێكی بەهێز كە لەم سەردەمەی گۆڕانی بەبڵاوی سیاسیدا، رەنگە ئاكامی وێرانكەری بۆ سیاسەتی دیمۆكراتیك بە دواوە هەبێت. لام وایە، ئەم دوور كەوتنەوە لە بابەتی سیاسی رەنگە ئەو سەركەوتنانەی شۆڕشی دیمۆكراتیك بە دژواری بە دەستی هێناون بخاتە مەترسییەوە، هەر بۆیە دەپەرژینە ئەو تێگەیشتنە لە سیاسەت كە بەشێكی بەرچاو لە بیركردنەوەی دیمۆكراتیكی خستۆتە ژێر كاریگەری خۆیەوە. ئەم جۆرە تێگەیشتنە دەكرێ بە عەقڵگەرا، گشتیگر، یان تاكگەرا وەسف بكرێت. من لام وایە خاڵی بێ هێزی ئەم جۆرە تێگەیشتنە لەوەدایە كە پێویستییەكانی هێزی فام كردنی تایبەت مەندی تایبەت بە بابەتی سیاسی لە لایەنی ناكۆك\ بڕیار یدا(Conflict\decision)) نییە و ناتوانێ لە دەوری بونیادنەری ئانتاگونیسم لە ژیانی كۆمەڵایەتیدا بگات. لە گەڵ بێ هێز بوونی ماركسیسم، ئەم وەهمە كە سەرەنجام دەتوانین چەمكی ئانتاگونیسم بسڕینەوە، بووە بە وەهمێكی باو. ئەم باوەڕە مەترسی لە گەڵە، چونكە وامان لێ دەكات لە پێشدا خۆمان ئامادە نەكەیەن بۆ رووبەڕوو بوونەوە لە گەڵ دەركەوتەكانی ئانتاگونیسم.
(لێرەدا دەپەرژینە سەر لێكدانەوەی بۆچوونەكانی كارل شمیت). من لام وایە، رەخنەی كارل شمیت لە لیبراڵ دیمۆكراسی ئالنگارییەک (challenge) دەخولقێنێ كە ناكرێ لە بەرچاو نەگیردرێ. بە هەموو ئەمانەشەوە لام وایە، ئەو دەتوانێ یارمەتیدەرمان بێت بۆ پەچە داماڵین لەسەر كەمو و كووڕییەكانی لیبراڵیسم تا ئەو پرسانەی پێویستە باسیان لێوە بكرێ دیاری بكەین و بەم شێوەیە تێگەیشتنێكی باشترمان ببێت لە سروشت و خووی دیمۆكراسی مۆدێڕن. ئامانجی من ئەوەیە وێڕای شمیت، دژ بە فاشیسم بیر بكەمەوە، تێگەیشتنەكانی بە مەبەستی بەهێز كردنی لیبراڵ دیمۆكراسی دژ بە رەخنەگرانی بە كار ببەم. شمیت بە ئاگادار كردنەوەی ئێمە لە سەنتراڵ بوونی پێوەندی دۆست\دوژمن لە سیاسەتدا، ئێمە لەو لایەنە لە بابەتی سیاسی ئاگادار دەكاتەوە كە پێوەندی هەیە لە گەڵا توخمی دوژمنایەتی لە نێوان مرۆڤەكاندا. ئەم پێوەندییە دەكرێ شێوەی جیاوازی هەبێت و لە هەر چەشنە پێوەندییەكی كۆمەڵایەتییدا خۆی دەربخات. ئەمە هەمان ئەو ئایدیا گرینگەیە كە هەوڵم داوە لە چوارچێوەی رەخنەی هاوچەرخی “زات گەرایی” دا سەر لە نوێ دایڕێژمەوە، رەخنەیەك كە لام وایە بیچم دەدا بە گرینگترین روانگەی تیۆری بۆ دیمۆكراسی گشت خواز . كە رازی بووین بەوەی هەر شوناسێك جۆرێ پێوەندی هەیە و مەرجی بوونی هەر شوناسێك پەسەن كردنی جیاوازییەكە- واتە دیار كردنی “ئەویترێك” كە هەوڵی ئەوەیە دەوری جۆرێ ” بونیاد نەری دەرەكی” هەبێت- ئەوكات دەتوانین لەوە بگەین ئانتاگونیسمەكان چۆن پێك دێن. لە پانتای شوناس ناسینە گشتییەكاندا، لەوێ كە درووست بوونی “ئێمەیەك” لە رێگای وێنا كردنی “ئەوانێكەوە” جێگای مشت و مڕە، بەردەوام رەنگە ئەم پێوەندییەی ئێمە\ ئەوان دەبێ بە پێوەندییەك لە جۆری دۆست/دوژمن، بە دەربڕینێكی تر، ئەم پێوەندییە هەردەم دەتوانێ، بە مانای شمیتی وشە، “سیاسی” بێت. ئەم شتە رەنگە كاتێك روو بدات كە ئەویدی( كە تا ئەو كات تەنها لە ژێر چەتری جیاوازیدا دیاری دەكرا) هێدی هێدی وەك شتێك فام بكرێ كە نكۆڵی لە شوناسی ئێمە دەكات، شتێك كە راست بوونی ئێمە دەباتە ژێر پرسیارەوە. لەو ساتە بە دواوە، هەر جۆرە پێوەندییەكی ئێمە/ئەوان ، چ ئاینی بێت، چ نەتەوەیی، قەومی، ئابووری، یان هەر جۆرەێكی تر، دەبێ بە شوێن یان پانتای ئانتاگونیسمی سیاسی.
كە وایە ناكرێ بابەتی سیاسی كورت بكەینەەو بۆ دامەزراوەیەكی سیاسی، یان بە توخمی بونیادنەری بوارێك یان پانتایەكی تایبەت لە كۆمەڵگای بزانین. ئەمری سیاسی دەبێ وەك لایەنێك فام بكرێ كە زات و جەوهەرەی هەر جۆرە كۆمەڵگایەكە. لایەنێك كە دۆخی بوون ناسی ئێمە دیاری دەكات. وەها روانگەیەك دەربارەی بابەتی سیاسی بە قوڵی ناكۆكە لە گەڵ بیركردنەوەی لیبراڵ،و سەر لێشێواوییەكانی لیبراڵیزمیش كاتی رووبەڕوو بوونەوە لە گەڵ دیاردەی دوژمنایەتی راست بەم هۆیەوەیە. ئەم بابەتە بە تایبەت لە تێنەگەیشتنی بیركردنەوەی لیبراڵ لە بزووتنەوە سیاسییەكاندا بە جوانی دەردەكەوێ، ئەو بزووتنەوانەی كە وەك دەرخەر ی ئەو شتەی كە پێی دەوترێ خواستی”جەماوەر” فام دەكرێ. لەو رووەوە كە ناكرێ تەنها بە پێی چەمكە تاك گەراكان لەم بزووتنەوانە بگەین، ئەو بزووتنەوانە بە زۆری دادەبەزن بۆ پلەی چەشنە نەخۆشییەك یان وەك دەرخەری هێزی ناعەقلانییەكان ناو دەردەكەن. بۆ وێنە، بێ توانایی تیۆری داڕژەرانی لیبڕال لە رووبەڕوو بوونەوە لە گەڵ دیاردەی فاشیزم لە بەرچاو بگرن.
كۆمەڵگای ئێمە لە دەرگانەی سەدەی بیست و یەكەمدا رەوتێكی قووڵ لە دووبارە پێناسە كردنەوەی شوناسەكان بە سەرماندا زاڵ دەكات و وا دەكات سەر لە نوێ سنوورە سیاسییەكان ئەزموون بكرێن. ئەم راستییە پێوەندییەكی قووڵی هەیە لە گەڵ رووخانی كۆمۆنیسم و رووبەڕوو بوونەوەی دیمۆكراسی /تۆتالیتاریسم كە دوای جەنگی دووهەمی جیهانی ، سنوورە سیاسییەكانی بە دەستەوە دەدا كە وای دەكرد جیا كردنەوەی دۆست لە دوژمن ئاسان بێت. نەمانی ئەم رووبەڕوو بوونەوەیە ئێمە دەخاتە دوو دۆخی جیاوازەوە.
1- لە جەمسەری كۆمۆنیستی پێشتردا، یەكگرتووی زاڵ بۆ خەبات دژ بە كۆمۆنیسم لە ناو چووەو سنووری دۆست/دوژمن شێوەی جۆراوجۆری نوێی پەیدا كردوە كە پێوەندی هەیە لە گەڵ ئانتاگونیسمە كۆنەكاندا-لەوانە ئانتاگونیسمە نەتەوەیی، قەومی، ئایینی و هتد.
2- لە رۆژئاوا ئەوە خودی شوناسی دیمۆكراسییە كە جێگای مشت و مڕە، ئەویش تا ئەو شوێنەی كە دیمۆكراسی بە رادەیەكی زۆر پشتی بەستووە بە بوونی “ئەویدی” كۆمۆنیست كە یەكسان بوو لە گەڵ رەت كردنەوەی دیمۆكراسی. ئێستا ئەم دوژمنە شكستی هێناوە، مانای خودی دیمۆكراسیش سڕاوەتەوەو ئاڵۆز بووە و دەبێ لە رێگای سنوورێكی نوێوە جارێكیتر پێناسە بكرێتەوە. درووست كردنی ئەم سنوورە بۆ راستی میانەڕەو و چەپ زۆر دژوارترە لە چاو راستی رادیكاڵ، چونكە راستی رادیكاڵ لە پێشدا دوژمنی خۆی ناسییوە. “دوژمنی ناوخۆیی” یان هەمان كۆچبەرەكان ئەم دەرفەتە بۆ راستی رادیكاڵ دەخولقێنن، ئەو كۆچبەرانی كە لە لایەن بزووتنەوە جیاوازەكانی سەر بە راستی توندڕەوەوە وەك هەڕەشەیەك دەناسرێن دژ بە شوناسی كولتووری و حاكمییەتی نەتەوەیی ئورووپاییە (راستەقینەكان) دەناسرێن. من باس لەوە دەكەم كە گەشەی راستی توندڕەو لە چەند وڵاتی ئورووپایی تەنها لە دەروونی قەیرانی شوناسی سیاسییدا فام دەكرێ كە لیبراڵیسمی سیاسی دوا بە دوای نەمانی سنوورە نەریتییەكانی سیاسەت لە گەڵیدا رووبەڕووە. تێگەیشتن لەم بابەتە گرێ دراوەتەوە بە پێویستی دیاری كردنی سەر لە نوێی سنووری سیاسی نێوان دۆست و دوژمن.
