خوێندنەوەی كتێب لە بواری زانست و مێژوو و ژیاننامەدا بە رادەی خوێندنەوەی كتێبی چیرۆك بۆ مناڵان پێویست و گرینگە.
مەبەست لە نووسینی ئەو كتێبانەی چیرۆك نین ، تەنها دەربڕینی زنجیرەیەك راستی نییە، بەڵكوو دەربڕی راستە زانستییەكانە، بۆ ئەوەی خوێنەرانی گەنج را بكێشێ بۆ خوێندنەوەو زانینی بابەتی زیاتر. بەشێكی زۆر لە شێوە كاركردنەكانی نووسینی ئەدەبی بەدەر لە حیكایەت و چیرۆك وەك كتێبە چیرۆكەكان دەچێ.
راستی و درووستی
راستی و دروست بوونی بابەتەكان زۆر گرینگە. ئەو نووسەرانەی بۆ مناڵان بابەتی زانستی یان ژیاننامە دەنووسن زۆر بەها دەدەن بە راستی بابەتەكە.
گەڕان و لێكۆڵینەوەی ورد و سەرنج دان بە بەڵگە و دیكۆمێنتەكان، هەنگاوەكانی یەكەمن بۆ گەیشتن بەم ئامانجە. منیش وەك نووسەرێ هەر كات دەرفەت بوو، كۆپیم هەڵدەگرت لە سەرچاوە زانیارییەكان بۆ ئەوەی لە ئەرشیڤدا كۆپی دروست و باوەڕ پێكراوم ببێ. لەم ناوەدا ئەو ناوانەی كە هەڵەی نووسین و ئاماریان تێدا بوو دەسڕیەوە. ئەگەر بۆ بابەتێكی لێكۆڵینەوە دەبوا وتووێژم بكردبا ئیزنم وەردەگرت بەوەی دیالۆگەكەمان بە دەنگ هەڵبگرم بەوەی بتوانم دواتر بیهێنمە سەر كاغەز. زۆربەی ئەو كەسانەی لە گەڵیان وتووێژم دەكرد ئەو كاتەی دەیانزانی مەبەست لە زەبت (تەسجیل) كردنی دەنگەكە، بۆ ئەوەیە كارەكەم دروست بێ و نەكەومە هەڵەوە، لەم بارەوە یارمەتیان دەدام.
هەڵبەت لە بەر بەرژەوەندییەكان ناكرێ بەشێك لە راستییەكان چاپ بكرێن و بڵاو ببنەوە. هەندێ جاریش بەشێ لە بابەتەكان وا دیار بوو لە گەڵ حەقیقەتدا نایەنەوە. لەم بارەوە دەبێ شیكردنەوەیان بۆ بنووسرێ بەوەی كە راست و دروستییان بسەلمێندرێ. ورد نەبوون و راست نەبوونی بابەتەكان، لەتمە دەدا ناوبانگی كارەكانی ئێوە. هەندێ جار دەربڕینی روانگەو بۆچوونە جیاوازەكان و دەرفەت خستنە بەردەم خوێنەران بۆ ئەوەی خۆیان بە شوێنێ بگەن رێكارێكی باشە بۆ ئەوەی هانیان بدەین خۆیان پرسەكان لێك بدەنەوەو لە بارەیانەوە تێ بفكرێن.
بوونی پرەنسیبێك بۆ دەربڕینی راستی و بابەتەكان
بە مەبەستی نووسینی ئەدەبی جیاواز لە ئەدەبی گێرانەوە پێویستە كۆمەڵێ زانیاری كۆ بكەینەوەو بیخەینە ناو كۆمەڵێكەوە. راست وەك ئەوەی لەتەكانی پازڵێك بە لای یەك بچنین بۆ ئەوەی دیمەنێكی لە بە دەست بێت، كە بە گشتی ئەم لەتانە بەهایەكی زۆرتریان دەبێت. بەر لە هەر كارێ ئەوە لە بەرچاو بگرن لە پێشەكییەكدا بابەتی گشتی كتێبەكەتان بە شێوەی كورت و بە سوود شی بكەنەوە. لە قۆناغی دواتردا سەردێڕی بابەتی كتێبەكان كە بریتین لە بەشە جیاوازەكان و بابەتە پەراوێزیەكان و كۆبەندی و پاشكۆ، بە گشتی بیانهێنن و ئەگەر دەكرێ فەرهەنگۆك، لیستەیەك لە وتار و كتێبەكان وەك سەرچاوەی زانیاری، پێرستی رێنوێنی بابەتی و كتێب ناسیشی لە گەڵدا بێنن. ئەم رێك و پێكیە یارەمەتیتان دەدا بەوەی بابەتە گشتی و گرینگەكان لە پرسە پەراویزییەكان جیا بكەنەوەو بەر لە نووسینی دەقی كتێبەكە، بە باشترین شێوە دایان بڕێژن و رێك و پێكیان بكەن. نووسینی سەردێڕی بابەتەكان ئەو دەرفەتە دەخاتە بەردەست كە باشتر بتوانن لە پێوەندی بەشە جیاوازەكان بگەن. هەروەها یارمەتی دەكا بەوەی بە مەبەستی پاراستنی ئاستی گرینگی هەر بەشێك، جەخت بكرێتەوە لە سەر بابەتە گرینەكەكانی بە هەر رادەیەك كە پێویستە. ئەم كارە بە تایبەت لە كتێبەكانی مناڵاندا زۆر گرینگە. چونكە باسكردن لە وردە كارییەكان و قەبارەو درێژی بابەت، بە هۆی تەمەنی خوێنەرەكانەوە یان هەڵوومەرج و ئاستەنگەكانەوە ئەم شێوە نووسینە ، بەرتەسكە. سەردێڕی بابەتەكان دەبێ بە شێوەیەك رێك وپێك بكرێ و دابڕێّژرێ، كە بە ئاستانی بكرێ بابەتە نوێكانی تێدا بگونجێ.
بەند (پەڕەگرافی دەستپێك)
پەڕەگرافە سەرەتاییەكان دەورێكی زۆر گرینگ دەگێڕن. چونكە لە رێگای ئەم پەڕەگرافانەوەیە خوێنەر سەرنجی بۆ لای كتێبەكە رادەكێشرێ و هۆگری خوێندنەوەی دەبێت.
خوێنەرانی تازە لاو پێیان خۆشە دەربارەی گیانلەبەرە سەیر و سەمەرەكان و ئەو ئاژەڵانەی ژاریان هەیە زانیارییان هەبێت. هەر بۆیە من كتێبی “دوو پشكەكان”م نووسی.
پەڕەگرافی سەرەتای كتێبەكە وەسفی دیمەنێكی غەمناك دەكات:
“سیسركەكە ئاگای لێ نەبوو چ مەترسیەكی خۆی لێ مەڵاس داوە. دووپشكی قەڵەو و كوڵكن، بە لەبەرچاو گرتنی ئەم بێ ئاگاییە، هاتە پێشترەوەو توند سیسركەكەی گرت. دواتر كلكە ژاراوییەكەی بەرز كردەوە بۆ ئەوەی بدا بەو گیانلەبەرەی كە كەوتببوە داویەوەو دەیویست خۆی رزگار بكات و بیكوژێ. لەم ساتەدا دەنگی ئاوازی سیسركەكە بڕا و دووپشكەكە نانی شەوەی تازە راو كراوی خۆی كردە نۆشی.”
تا ئێرەی چیرۆك ئێوە توانیوتانە سەرنجی خوێنەرانی لاو بۆ لای خۆتان رابكێشن. بەڵام دەبێ ئەوەش لە بەرچاو بگرن چۆن وایان لێ دەكەن حەزیان لە خوێندنەوەی كتێبی تر بێت.
بۆ ئەوەی سەرنجیا رابكێشن دەتوانن لە ناوی خەیاڵی بۆ بەشەكانی تری كتێبەكەتان كەڵك وەربگرن. بۆ وێنە لە بەشی چوارەمی كتێبی “دووپشكەكان”دا جووت بوونیانم داوەتە بەر باس، لەو روەوە كە زۆربەی كات لە كۆتایی جووت بوونەكەدا، دووپشكی نێر دەبێ بە خۆراكی دووپشكە مێینەكە، ناوی ئەم بەشەم ناوە ” جووت بوون، یان سەمای مەرگ”، لە بەشی شەشەمدا باس لە “نهێنی مانەوە” كراوە، بەڵام ناوەكەی بەم شێوەیە :” یان بخۆ یان بخورێ”.
پێرسی بابەتەكان، جگە لەوەی سەرنجی خوێنەر بۆ لای خۆ رادەكێشن، وێنایەكی گشتیش دەربارەی كتێب دەدەن بە دەستەوە، لەم رێگاوە، خوێنەر بە خێرایی دەتوانێ بزانێ ئەو بابەتانە چین لەو كتێبەدا گونجاون. ناوە پرسیارییەكان دەتوانن خوێنەر هان بدەن بۆ دۆزینەوەی ناوەكانیان، بۆ ئەوەی دەقی كتێبەكە بخوێننەوە.
دەقی وتە (نقل قول)، حیكایەت، نوكتە و دەربڕینی وردە
كارییەكان
نووسینی وتویەك لە زمانی كەسانی ترەوە، حیكایەت، گاڵتە ، لە گەڵ بابەتە زانستیەیكاندا دەبێ بە هۆی سەرنج راكێشتر بوونی كتێب. تەنانەت جیددی ترین زاناكانیش بیستنی نوكتە و گاڵتە و پێكەنینیان پێ خۆشە.
روانگە مێژوویەكان
دەربڕینی رووداوە مێژووی و راپۆرتەكان دەبێ بە هۆی دەوڵەمەندتر بوونی كتێبی زانستی و لیتۆگرافی. بە تایبەت بۆ خوێنەرانی كەم تەمەن و تازە لاو، كە لە كاتی روودانی هەندێ رووداودا هێشتا لە دایك نەبوون. بە دەربڕینی وەها مێژوویەكی كورت، خوێنەران دەزانن كە بنەماو بونیادی پرسە زانستییەكان، یان دۆزینەوە گرینگە زانستییەكان، بە هۆی ئەم هەوڵانەوە بوون. وەها روانگە و روانینێك، زیاتر لە هەر شتێ كۆمەڵێك راستی دەگێڕیتەوە بۆ خوێنەران، دەبێ بە هۆی فام كردنی ئەم بابەتەی كە زانست، ئەو رەوتێكی نەوەستاوەو هەر دەم لە پێشكەوتندایە. لە هەمان كاتدا بۆ فام كردنی بابەتە باوە زانستییەكانیش كۆمەڵێك روانین دەخاتە بەردەستیان.
وێنە و دیمەنەكان
رێگایەكی تر كە خوێنەران هان دەدا بەوەی لاپەڕە لەو كتێبانە هەڵ بدەنەوە كە گێڕانەوەیی نین، وێنەی سەرسووڕهێنەر و سەیر و شی كردنەوەی فێركارییانەیە لە گەڵیاندا. هەڵبژاردن و ئامادە كردنی وێنەیەك و ئیزن وەرگرتن بەوەی لە كتێبێكدا بهێندرێن، وەك نووسینی وتار و بابەتێكی زانستی، كاڕێكی قورس و گرینگە كە بەرپرسایەتی دەخاتە ئەستۆی ئەو كەسەی ئەو كتێبە دەنووسێ. لە راستییدا بەشێكی زۆر لەوانەی وێنەكان ئامادە دەكەن، بە شێوەیەك، كەسانێكی پسپۆر و شارەزان.
دیتنی وێنەیەك كە لەودا دووپشكێكی قەڵەو و كوڵكن خەریكی خواردنی سیسركێكە وای لێ كردم كە پەڕەگرافی دەستپێكی كتێبی “دووپشكەكان” بەو شێوەی كە باسی لێكرا بنووسم. پێناسە كردن و وەسف كردنی وێنەیەك، دەتوانێ ئامرازێكی كاریگەر و سەرسووڕهێنەر بێت بۆ ئەوەی سەرنجی خوێنەر لە كاتی كردنەوەی كتێبیدا بۆ لای خۆی رابكێشێ.
لە كۆتایی ئەو كتێبانەدا كە گێڕانەوەیی و چیرۆك ئامێز نین باشتر وایە ئەنجامێكی بە كەڵك و كورت و خاڵە گرینگەكان كە لە بارەی بابەتە زانستی و مێژوویی و سەركەوتنەكانی مرۆڤدا باسیان لێوە كراوە ، هەمدیسان بهێندرێن.
ئامادە كردن و نووسینی پێڕستێ لە كتێب و چیرۆكەكان بۆ ئەو خوێنەرانەی دەیانهەوێ دەربارەی ئەو بابەتەی باسی لێوە كراوە زانیاری زیاتر بە دەست بێنن شتێكی بە كەڵكە. ئەم پێرستە، هەروەها دەبێ بە هۆی ئەوەی خوێنەر گومان نەكات لە راست بوونی بابەتەكانی ناو ئەو كتێبەو كتێب یان وتارەكانی تر بە پێچەوانەی نووسراوەكانی ئەم كتێبە نین و جیاوازییان نییە لە گەڵیدا.
نووسینی پێرستی ئەو بابەتانەی لە كتێبەكەدا هاتوون، یارمەتی خوێنەر دەدا، بەوەی ئاسانتر بابەتەكان پەیدا بكات. هێنانی لێستی كۆمەڵێك كتێبی پێوەندی دار بەو بابەتەوە دەبێ بە هۆی ئەوەی خوێنەر ئەو شتانەی فێری بووە گرێ بداتەوە لە گەڵ سەرچاوەكانیتردا. باس لەوە دەكرێ زۆربەی ئەو كتێبانەی گێڕانەوەیی و چیرۆك نین تەنها “زنجیرەیەك راستی” دەردەبڕن و بەم شێوەیە داهێنان و گرینگیان لە كتێبە چیرۆك و گێڕانەوەییەكان كەمترە.
بەڵام دەبێ ئەوە بێنینەوە یاد كتێبە بیۆگرافی، زانستی و مێژوویەكان بە هەمان رادەی كتێبە چیرۆكەكان بۆ مناڵان گرینگن و دەورێكی بونیادی دەگێڕن. بە دەربڕێنێكی روونتر ، ئەم جۆرە كتێبانە، لە گەڵ پێشكەش كردن و خستنە رووی زانیاری راست، بە مەبەستی راكێشانی خوێنەر، دەبێ رەوتی مێژوویی و ئەو شتانەی دەبن بە هۆی بیچم گرتنی كەسایەتییەكان لە بەرچاو بگرن. ئەو كتێبانەی چیرۆك نین بە بەڵگەو دێكۆمێنت سەلماندوویانەو دەیسەلمێنن كە هێزی داهێنان و بونیاد نەرە كە مرۆڤەكان هان دەدا بەوەی كاری گەورە ئەنجام بدات. هەموو ئەمانەش بە هۆی ورەی پۆڵاین و پتەوی ئەم كەسانەوەیە.
Charlene W billings./ writing creative nonfiction books for children – the writer February 1994
