مستەفا زاهیدی
ئەم نامەیە بۆ یەكەم جار بە شێوەیەكی ناتەواو، لە كۆمەڵی نامەكان و بەرهەمەكان پاش مەرگی فۆیەرباخ و دواتر لە كۆمەڵەی بەرهەمەكانی ماركس و ئێنگلس دا چاپ بوو. وەك دیارە ماركس ئەم نامەیەی لە سەردەمی ناسراو بە “گەنجی”دا نووسیوە، سەردەمێك كە ئێنگلس وتەنی ، دوای چاپی زاتی مەسیحییەتی فۆیەرباخ،” كوتووپڕ هەموومان بووین بە فۆیەرباخی!” بەڵام ئەوەی لەم نامەیەدا سەرنج راكێشە هێرشی لە جۆری ماركسی ماركسە بۆ شلینگ و خستنە رووی زانیارییەكانە دەربارەی شلینگ كە تا رادەیەكی كەش و هەوای ئاڵمانی لە دەیەی 40ی سەدەی نۆزدەیەم بە دەستەوە بوو. سەردەمێك كە بەرەی یەكەمی شۆڕشگێڕانی ماتریالیست بە شێوەی مۆدێڕن لە سەرهەڵداندا بوو.
چەند مانگ لەوە پێش كە لە بۆكبێرگەوە رەت دەبووم، دوكتۆر رووگە پێی راگەیاندن كە دەمانهەوێ ساڵنامەیەكی فەرانسەوی-ئاڵمانی دەربكەین و هەر ئەو كاتە داوای هاوكاری لێ كردن. ئێستا ئیتر دڵنیاین لە دەرچوونی و ئەم ساڵنامەیە لە پاریس چاپ و بڵاو دەبێتەوەو بڕیارە یەكەم ژمارەكەی كۆتاییەكانی مانگی نۆڤامبەر بڵاو بێتەوە. بە ئەركی خۆم دەزانم بەر لەوەی تا چەند رۆژێكی تر بەرەو پاریس بكەومە رێ، بە نامەیەك پێوەندیتان پێوە بكەم، چونكە وەك خۆم لە نزیكەوە ناتانناسم.
ئێوە یەكێك لەو نووسەرە گەورانەن كە باستان لە یەكیەتی زانستی فەرانسەوی-ئاڵمانی كردوە. كە وایە بە دڵنیاییەوە یەكێك لە یەكەم كەسەكان دەبێ كە پشتیوانی چالاكییەك دەكەی بە مەبەستی بە ئامانج گەیشتنی وەها یەكیەتییەك. چونكە بڕیارە وتارە ئاڵمانی و فەرانسەوییەكان پێكەوەو لە یەك ساڵنامەدا بڵاو ببنەوە. باشترین نووسەرەكانی پاریس ئامادەن هاوكاری ئەو ساڵنامەیە بكەن، دەستی هاوكاری هەر چەشنە بەشدارییەكتان دەگوشین و رەنگە هەر ئێستا نووسینێكتان ئامادە بێت كە پێشتر نووسراوە، لە لە رووی پێشەكییەكەوە كە بۆ چاپی دووهەمی زاتی مەسیحییەت christenthums das wesen) (Des نووسیوتانە كەم تا زۆر بەو ئەنجامە گەیشتووم كە ئێوە سەرقاڵی بەرهەمێكی بەرفراوانترن دەربارەی شلینگ یان شتێكتان دەربارەی ئەم فرەوێژە لە زەیندا هەیە، زۆر باشە، ئەمە دەتوانی دەستپێكێكی باش بێت.
وەك دەزانن، شلینگ، شی و هەشتەمین ئەندامی كۆنفدراسیۆنی (ئاڵمانی)یە. هەموو پۆلیسی ئاڵمان لە ئێختیاری ئەودایە. ئەمە شتێكە كە خۆم جارێك ئەو كاتەی سەرنووسەری راینیشە تسایتۆنگ بووم بە چاوی خۆم دیومە. ئەمە واتە دەستوورێك بەسە بۆ ئەوەی بەر بە هەر شتێك بگێڕدرێ كە دژ بە شلینگی پیرۆز(… وەشەیەك لێرەدایە كە ناخوێندرێتەوە…) بگیردرێ. كە وایە هێرش كردنە سەر شلینگ تا رادەیەك دژوار و بێ ئەگەرە مەگەر ئەوەی لە چوارچێوەی كتێبی سەروی 21 لاپەڕەدا بێت و كتێبی سەروو 21 لاپەڕە ئەو كتێبانە نین كە خەڵك بیخوێننەوە. كتێبی كاپ(KAPP) زۆر باشە و جێگای ستایشە، بەڵام زۆر گرێ دراوەتەوە بە دۆخی تایبەتەوەو بە شێوەیەكی نازانستییانە دادوەرییەكان لە فاكتەكان جیا دەكاتەوە. بەدەر لەمەش دەسەڵاتەكانی ئێمە ئامرازێكیان گرتۆتە دەست بۆ بێ كاریگەر خستنی ئەم بەرهەمانە. ئەویش قسە نەكردنە لەو بەرهەمانە. یان ئەوەیە بەرامبەر بەم كتێبانە بێدەنگە هەڵدەبژێرن، یان ئەوەیە لە چەند نووسینێكی فەرمیدا سووكایەتییان پێ دەكەن. خودی شلینگی گەورەش وا نیشان دەدا هیچ ئاگاداری ئەم هێرشانە نییە، سەركەوتوو بوو لەوەی وا بكات خەڵك سەرنج نەدەنە كتێبی كاپ، هەروەها لە نانەوەی هەراو هوریای ئابووری دەربارەی سابوونی پۆل پیەر، سەركەوتوو بوو. ئەمە لێدانێكی مامۆستایانە بوو.
بەڵام تەنها بیر لەوە بكەنەوە شلینگ لە پاریس رسوا بێت، لە بەرامبەر جیهانی ئەدەبی پاریسدا! ئەو خۆی پێ ناگیردرێ، ئەمە هەستی دەسەڵاتی پرۆس خەوشدار دەكات، لێدانێكە بۆ دەسەڵاتدارێتی پرۆس لە دەرەوە، پادشایەكی بە فیز دەسەڵاتدارێتییەكی خۆی لە دەرەوە زۆرتر بە لاوە گرینگە تا لە ماڵەوە. هێر فۆن شلینگ چەند فێڵ بازانە ، فەرانسەوییەكان فریو دەدات، بەر لە هەمووان كۆزین (Cousin)ی بێ هێز وEclectic دواتر تەنانەت لێرۆی (leroux) خۆش زەوقی فریو دا. كەسانی وەك ئەو هێشتا وەك كەسێك چاو لە شلینگ دەكەن كە ئیدئالیزمی بەرزی لە گەڵ رئالیزمی عەقڵانی، بیركردنەوەی دەرهەستی لە گەڵ بیركردنەوەی پێوەندی دار لە گەڵ گۆشت و خوێن، فەلسەفەی بە تایبەتی كراوی لە گەڵ فەلسەفەی جیهانی گۆڕیەوە! ئەو روو دەكاتە رۆمانتیك و عارفەكان فەرانسە و هاوار دەكات :” منی، یەكیەتی فەلسەفە و ئیلاهیات” روو بە ماتریالیستەكانی فەرانسە دەڵێت :” من، یەكێەتی گۆشت و ئایدیا.” و روو بە گومانكەر فەرانسەوییەكان دەڵێت” من، وێرانكەری دۆگماتیزم، بە كورتی :”من…شلینگ!”
شلینگ توانیویەتی نەك تەنها فەلسەفە و ئیلاهیات، بەڵكوو فەلسەفەو دیپلۆماسیش یەك بخات. شلینگ فەلسەفەی كردووە بە زانستێكی دیپلۆماتیكی گشتی، بە دیپلۆماسییەك بۆ هەموو دۆخ و هەلەكان. بەم شێوەیە هێرش كردنە سەر شلینگ بە شێوەیەكی ناڕاستەوخۆ هێرش كردنە بۆ سەر سەرجەم سیاسەت داڕێژەرانی دۆخی ئێمە و بە تایبەت سیاسەت داڕێژەرانی پرۆسی. فەلسەفەی شلینگ هەمان سیاسەی پرۆسی سووب ئیسپەكی فیلسووفیائە(لە ژێر چاودێری فەلسەفەدا)یە.
كە وایە خزمەتێكی گەورە بە كاری ئێمە و تەنانەت زیاتر لەوە بە خودی راستی ددەكەی ئەگەر بۆ ئەم ژمارەی یەكەمە باس لە تایبەتمەندییەكانی شلینگ بكەی. ئەم كارە بە راست بە ئێوە دەكرێ، چونكە ئێوە خاڵی بەرامبەر شلینگن. بیركردنەوەی سادقانەی شلینگی گەنج، كە بۆ بەدی هێنانیان جگە لە خەیاڵێكی پەتی هیچ تایبەتمەندییەكی تری نەدەویست، جگە لە پیری هیچ وزەیەكی نەبوو. جگە لە تریاك هیچ هێزێكی بە جووڵەخەری نەبوو، هیچ ئامرازێكیشی نەبوو جگە لە بە جووڵە خستنی هەستی ژنانە، ئەم بیركردنەوەیەی سەردەمی گەنجی لە ئاستی فەنتازیایی گەنجانەدا مایەوە، ئێستا بووە بە راستی و حەقیقەت ، ئەویش بە شێوەی جیدی پیاوانە لە بارەی ئێوەوە. كە وایە شلینگ كاریكاتۆری پێش بینی كراوی ئێوەیە، هەر كاتیش واقع رووبەڕووی كاریكاتۆرەكەی بێتەوە، دووەمییەكەیان لە ناو دەچێ, بەم شێوەیە من ئێوە بە بەرامبەری پێویست و سرووشتی- واتە دانراو لە لایەن بەڕیزانی سرووشت و مێژوەوە- ی شلینگ دەزانم. رووبەڕوو بوونەوەی ئێوە لە گەڵ ئەودا رووبەڕوو بوونەوەی خەیاڵی فەلسەفەیە لە گەڵ خودی فەلسەفەدا.
من بە دڵنییاییەوە چاوەڕوانی نووسراوەی ئێوەم بە هەر شێوەیەك خۆتان بە باشتان زانی. ناونیشانی من ئەمەیە “هێرموویەر، شەقامی ڤانۆ، ژمارەی 5، پاریس، بگاتە دەست دوكتۆر ماركس.” خێزانم هەر چەن ناتان ناسێت سڵاوتان لێ دەكات. باوەڕ ناكەی لە ناو ژنانەدا چەندە لایەنگرت هەیە.
لە گەڵ رێزدا
دوكتۆر ماركس.
